امروزه، همگان به نقش بی بدیل رسانه های ارتباطی اعم از رسانه های سنتی و مدرن در جریان زندگی بشری اذعان دارند.

«در جهان امروز ، وسایل ارتباط جمعی مختلف ، کتاب ، روزنامه ، رادیو ، تلویزیون و سینما با انتقال اطلاعات و معلومات جدید و مبادله افکار و عقاید عمومی ، در راه پیشرفت فرهنگ و تمدن بشری نقش بزرگی به عهده گرفته اند» ( معتمد نژاد ، 1383 : 1 ).

در دوره ای به سر می بریم که انبوه وسایل ارتباط جمعی سراسر زندگی مردم را در بر گرفته و این رسانه ها با گزارش رویداد های محیط اطراف و بررسی آرا و عقاید انسانها سطح آگاهی ، فرهنگ و هوشیاری آنان را ارتقا می دهند . محتواها همه در جهت افزایش آگاهی ، سرگرمی، متقاعد سازی و آموزش کاربران رسانه ها ارائه می شود. از دیگر سو، استفاده کنندگان این پیام ها در اکثر موارد تحت تاثیر این وسایل قرار نمی گیرند و عکس العمل های متفاوتی را از خود نشان می دهند. به نحوی که از رسانه ها و محتواهایی بهره مند می شوند که سطح رضایت آنان را افزایش دهد.

در این شرایط ، مخاطبان با توجه به ویژگی های جنسیتی ، سنی ، طبقاتی ، تحصیلات و نیز علایق و سلایق خودشان به محتوای رسانه ها روی می آورند و محتوای رسانه ای خود را بر می گزینند  و «از اینرو با فرایند مصرف فعالانه برخورد می کنند . به عبارت دیگر مصرف رسانه ای یعنی ” برخورداری ” یا به عبارتی  “بهره مندی” یک بهره ور از رسانه های جمعی» ( کاظمی ، 1387 : 31 ).

انسان دهه 1920 که با رادیو متولد شد ، با انسان دهه 1950 که با تلویزیون وارد عرصه اجتماعی شد و با انسان حال حاضر که در شاهراه های اطلاعاتی با سرعت بسیار بالا رفت و آمد می کند تفاوت اساسی دارد . «آگاهی انسان موجب می شود که ما با نوعی ” مخاطب احمق ” روبرو نباشیم . به عکس با مخاطبی روبه رو ایم که دست به تعامل می زند ، فضا را بازسازی می کند و از زیرکی ” انتخاب و گزینش ” برخوردار است» ( همان : 51 ).

کتاب ، روزنامه ، رادیو ، تلویزیون و سینما وظیفه تاریخی خود را در سیر تحولات ارتباطی ایفا نموده اند، اگر چه هنوز نیز این انجام وظیفه ادامه دارد ، اما اکنون نوبت به تجربه عرصه های تازه در ارتباطات رسیده است.

اینترنت ، ماهواره و بزرگراه های اطلاعاتی ماهیت ارتباطات را متحول نموده اند . در عین حال نمی توان نقش دیگر رسانه ها را در قرن حاضر نادیده گرفت . در نتیجه در این تحقیق رسانه های جمعی مختلف اعم از رسانه های با سابقه ای مانند کتاب ، روزنامه ، نشریات  چاپی ، رادیو ، تلویزیون و سینما و رسانه های نوین ارتباطی مانند اینترنت ، چند رسانه ای ها[1] ، ماهواره و … مورد توجه و بررسی قرار می گیرند .

ضرورت انجام چنین پژوهشی می تواند از چند جنبه مورد توجه قرار گیرد . نخست ، پیدا کردن شناخت علمی در زمینه میزان و نوع بهره مندی و رضایت دانشجویان از محتوای وسایل ارتباط جمعی ، تا ضمن شناخت وضعیت موجود در حرکت به سمت وضعیت مطلوب، از جنبه علمی برای پرسش هایی چون چرا جوانان از تلویزیون بیشتر از دیگر رسانه ها استفاده می کنند ، یا چرا نسبت به برنامه های رادیویی بی اعتنا هستند ؟ …. و با توجه به دستاوردهای علمی و آماری و با در نظر گرفتن ویژگی های فردی و اجتماعی آنان ، پاسخ های بهتری ارائه دهیم .

دوم اینکه در جهت تغییرات بنیادی و اساسی گام برداریم . در حقیقت با تلاش هایی که در جهت شناخت بهتر این قشر و توقعات و انتظاراتشان صورت می گیرد باید برنامه هایی مطابق با خواست و سلیقه و نیازهای آنان مهیا شود . از اینرو باید تحقیقاتی در مورد بررسی الگوی بهره مندی این قشر تاثیر گذار از رسانه ها صورت پذیرد چرا که با عدم اقبال مخاطب ایرانی به محتوای رسانه های داخلی ، کانال های دیگر ارتباطی جای آن را پر خواهد کرد . در نتیجه بر اداره کنندگان وسایل ارتباط جمعی و تهیه کنندگان پیامدهای ارتباطی است که در خصوص آینده نگری در محتوای رسانه ها دقت بیشتری به خرج دهند .

و آخر اینکه پیشرفت سریع تحقیقات مربوط به استفاده کنندگان پیام های ارتباطی در کشور ها خصوصاً ایالات متحده ، انگلستان و فرانسه به همراه مطالعاتی که سازمان بین المللی یونسکو در سراسر دنیا انجام داده است ، به این موضوع جنبه جهانی داده است.

 

1. وسایل ارتباط جمعی[2]

تا کنون از وسایل ارتباط جمعی به دلیل اهمیت و وسعت حوزۀ دربرگیری آن، تعاریف متعدد و متنوعی شده است.

از دیدگاه ژان کازنو وسایل ارتباط جمعی آن دسته از وسایلی هستند که در تمدن های جدید به وجود آمده و مورد استفاده اند و ویژگی اصلی آنها قدرت و شعاع عمل گسترده است (کازنو، 1381: 21).

«اصطلاح رسانه های جمعی غالباً به وسایل یا تدابیر فنی که ارتباط جمعی از طریق آنها به وقوع            می پیوندد، اطلاق می شود. از این دیدگاه رسانه های جمعی را می توان شامل موارد زیر دانست:

1- رسانه های چاپی: روزنامه، مجله، کتاب، جزوه، نشریات ادواری به صورت مراسله مستقیم، تابلوهای تبلیغاتی، آسمان نویسی (دادن پیام های تبلیغاتی از طریق هواپیما) و دیگر تدابیر فنی که پیامی را با توسل به حس بینایی به توده ها می رساند.

2- رسانه های الکترونیک:

الف) برنامه های رادیو و صفحات گرامافون که متصل به حس شنوایی می شوند.

ب) برنامه های تلویزیون، فیلم های سینما و برنامه های ضبط شده بر نوار ویدئو (که البته امروزه به CD و DVD مبدل گشته است) که هم به حس شنوایی و هم به حس بینائی متوسل می شوند»                   (بلیک، 1378: 52).

«رسانه های جمعی، همانند دستگاه سلسله اعصاب بدن که اندام های مختلف را به یکدیگر متصل              می کنند، میلیون ها انسان را نه تنها در داخل یک کشور، بلکه در این «دهکده جهانی[3]» به هم مرتبط        می سازند. روزنامه، رادیو، تلویزیون و … این توانایی را دارند که در مواقع گوناگون آگاهی ها و هشدارهای لازم را به افراد جامعه بدهند تا آنها بتوانند با تصمیم گیری های آگاهانه، به فعالیت های خود ادامه دهند» (بدیعی، 1370: 205).

هر کدام از رسانه های جمعی دارای ویژگی های خاصی هستند که آنها را از هم جدا می سازد، این تفاوت ها در شیوه انتشار پیام، وسعت حوزه انتشار، تنوع پیام، دوام تأثیر پیام، نحوه بیان پیام، تأثیرات اجتماعی و … خلاصه می شوند (در بخش بعد با توجه به موضوع تحقیق به تفصیل و در مسیر اهداف تحقیق، ویژگی ها و خصوصیات هر کدام از رسانه ها به تفکیک مورد بررسی قرار خواهند گرفت.)

«رسانه های جمعی جزء لاینفک زندگی امروزی بشر هستند و بسیاری از اندیشمندان این وسایل را منشأ تحولات اجتماعی می دانند. بدون استفاده از رسانه های جمعی ادامه حیات یک جامعه امکان پذیر نمی باشد. این وسایل شگرف که مظهر ارتقای تکنولوژیک انسانند، دارای بیشترین تأثیر فرهنگی از میان تمامی ابزار و فنون جدید هستند و بالاخره در آستانه ورود جامعه بشری به هزاره سوم میلادی، وسایل ارتباط جمعی پرتاب جوامع را به سوی آینده موجب گردیده اند. این رسانه ها در پیدایی عادات تازه تکوین فرهنگ جهانی، تغییر در رفتار و خلق و خوی انسان ها و کوچک شدن کره زمین و همسایگی ملل دوردست و ایجاد دهکده جهانی، سهمی شگرف بر عهده دارند» (ساروخانی، 1371: 63).

 

1- الف) کتاب؛ قدیمی ترین وسیله ارتباط جمعی

یونسکو کتاب را «یک نشریه غیر دوره ای چاپی» تعریف و تأکید می کند که، اگر نشریه ای فقط برای یک بار انتشار یابد یا در فواصل مختلف و در جلدهایی که تعداد آنها قبلاً مشخص شده است، منتشر گردد، غیر دوره ای محسوب می شود (معتمدنژاد، 1383: 183). «چاپ کتاب زمانی رونق یافت که نقش اصلی را در کاهش بی سوادی توسعه فرهنگ عمومی و گسترش عقاید جدید ایفا کرد.

از آنجا که کتاب خیلی راحت قابل دسترس است، هیچ وسیله ارتباطی دیگری به سادگی نمی تواند جای کتاب را بین اشخاص و اجتماع بگیرد. این حقیقت که کتاب نه تنها توانسته است وجود خود را             حفظ کند بلکه تا حدودی به رقابت با وسایل ارتباطی جدید برخاسته است، اهمیت آن را به خوبی نشان می دهد. کتاب به عنوان یک وسیله ارتباطی برای سرگرمی، یک گنجینه حفظ آثار فرهنگی و راهنمایی برای دانش فنی ما باقی مانده است. کتاب یک منبع غنی برای آموزش و مهم ترین مرجع ما در مورد اصول مسائل مذهبی است» (دفلور، 1387: 87).

از نظر دکتر معتمدنژاد با بالا رفتن سطح آموزش افراد، برای فروش کتاب بازار بسیار وسیع تری پدیده آمده است. به طوری که ناشران دیگر فقط به جنبه مرجع بودن کتاب توجه نمی کنند و هرچه بیشتر مجموعه متنوع تری منتشر می سازند. شرایط مساعد عرضه و تقاضای کتاب، این وسیله ارتباطی را نیز مانند مجله ها به تدریج به سوی مسائل جاری می کشد و مخصوصاً در چند سال اخیر تمایل به این جهت کاملاً محسوس می باشد. البته باید در نظر داشت که در حال حاضر ناشران کتاب ها نیز مانند تولیدکنندگان صفحات ضبط موسیقی می کوشند به کالاهای خود مشخصات عمومی مطبوعات و رادیو و تلویزیون را بدهند، تا حداکثر فروش را داشته باشند. بدین منظور سعی می نمایند آنها را به صورت منظم و دوره ای تولید کنند و به بازار عرضه دارند (معتمدنژاد، 1383: 183-182). انتشار کتاب باعث       می شود برخی افکار پیچیده و مبهم به آرامی در جامعه پذیرفته شود. در عین حال کتاب، یک وسیله ارتباطی با تنوع قابل توجه است.

«اما روشنفکران پیش بینی می کنند که از این پس، کتاب به صورتی که الان هست دیگر وجود نخواهد داشت. آنها معتقدند که به صرف اقتصادی خواهد بود که کتب از طریق اینترنت قابل دسترسی باشد.     بر اساس این پیش بینی کتابخانه ها بی رونق خواهند شد و سرانجام پدیده ای سنتی تلقی خواهند شد و پایگاه های اطلاعاتی و کتب الکترونیک جای آن را خواهند گرفت. ولی این روند با سرعت کندی پیش می رود و حتی بعید به نظر می رسد. به دلیل اینکه اولاً، ناشران با این جریان نمی توانند پولی از خوانندگان بابت این سرویس دریافت کنند، ثانیاً اینکه با توجه به مشکلات اینترنت، استخراج مطالب یک کتاب چند صفحه ای به زمان طولانی احتیاج دارد و تازه حق تألیف و تحقیق، فرجام مبهمی خواهد داشت. ثالثاً اینکه خواندن کتاب از روی صفحه مانیتور بسیار کسل کننده است و چاپ آن با چاپگرها خانگی کار ساده ای نیست و سرانجام باید دید نویسندگان از کجا پولی برای نوشتن این گونه کتاب ها دریافت خواهند کرد» (دفلور، 1387: 102).

 

1- ب) روزنامه؛ ابزاری برای تفکر

روزنامه، نخستین وسیله ارتباطی برای جوامع توده ای، قدیمی ترین رسانه جمعی، نگهبان منافع عمومی و یک نوآوری فرهنگی در زمان خود بوده که از نظر فراوانی و گوناگونی محتوا نسبت به سایر وسایل ارتباط جمعی از امکانات بیشتری برخوردارند.

روزنامه ها سال های دراز یکه تاز میدان خبر و گزارش بوده اند. روزنامه های روزانه و مجله های هفتگی، وقایع و مسائل جاری را به همان ترتیب رادیو و تلویزیون در حالیکه یا در همان لحظه وقوع و یا در فاصله کمی پس از آن انتشار می دهند. با این تفاوت که گردانندگان رادیو و تلویزیون کوشش دارند که جریان آنها را به سرعت پخش نمایند، امکان ارزیابی و تجزیه و تحلیل دقیق پیدا نمی کنند. اما در روزنامه ها، خبرها مانند خبرهای رادیو و تلویزیون با شتابزدگی همراه نیستند و در نتیجه به دلیل طرز انتشار مطبوعات روزنامه ها امکان می یابند که به نحو شایسته به بررسی و تحلیل و تفسیر وقایع و مسائل اجتماعی بپردازند.

«عملکرد تحلیلی مطبوعات در واقع جزئی از روند آگاه سازی محسوب می شود. تحلیل اخبار عبارت است از انتشار آن با جزئیات وقوع و توضیح حوادث مرتبط و تحلیل اهمیتشان و تأثیراتی که این حوادث بر زندگی و محیط اجتماعی می گذارند. روزنامه ها بهتر از سایر وسایل ارتباط جمعی این کار را انجام می دهند. وقتی رادیو شروع به پخش اخبار کرد روزنامه ها بر جنبه تحلیلی گزارش های خود تأکید کردند. ظهور رادیو از یک نظر، تهدید مهمی برای روزنامه بود. روزنامه ها نمی توانستند از نظر سرعت انتشار با رادیو رقابت کنند. (این مورد کمی بعد در مورد تلویزیون و اخیراً اینترنت پیش آمد) با این حال همه وسایل پخش اخبار الکترونیکی (رادیو و تلویزیون و اینترنت) و حتی امکانات روی خط خلاصه ای از ماوقع را بیان می کنند. در نتیجه روزنامه های امروزی اهمیت کمی به خلاصه گویی اخبار می دهند و بیشتر به توضیح جزئیات و به بحث معنا و مفهوم حوادث می پردازند» (دفلور، 1387: 143).

علاوه بر این مطبوعات، وسیله ارتباطی اختصاصی نواحی مختلف جغرافیایی، گروه های فکری و مسلکی و دسته ها و سازمان های حرفه ای می باشند و با انتشار چاپ های محلی ، ارگان های سیاسی و مجلات و نشریات اختصاصی احتیاجات مخصوص ولایات، احزاب و سندیکاها و انجمن ها و کانون های مختلف را مرتفع می کنند.

«پیرآلبر» در کتاب «مطبوعات» آورده است که: «گوناگونی سن، جنس، سطح دانش، شغل و مسکن خوانندگان از ویژگی های برجسته مشتریان روزنامه ها و مجلاتی است که با هدف تجاری انتشار         می یابند. در این گروه مطبوعات، سیاست اصلی مدیران و سردبیران بر این پایه استوار است که مرتباً به تعداد خریداران خود بیفزایند و تیراژ خود را بالا ببرند. در راه اعمال این سیاست است که نشریات مختلف در زمینه تنوع مطالب و باز کردن ستون ها و صفحات جدید و خواننده پسند با یکدیگر به رقابت می پردازند و سعی می کنند برای هر گروه و طبقه ای مطلب جالبی داشته باشند.»

در واقع شیوه عمل روزنامه ها با شروع تغییراتی در آنها و با افزایش تأکید بر کسب سود به اصطلاح ترکیبی وارد مرحله جدیدی شد. وظیفه قدیمی و آگاه سازی روزنامه ها به قوت خود باقی مانده است ولی روزنامه های سرگرم کننده، اهمیت جدیدی کسب کرده اند.

در ایران نیز روزنامه ها اولین و تا مدت های مدیدی تنها دریچه نگاه مردم به سوی جامعه و جهان بود. روزنامه ها در ایران یکی از پایه های اساسی انقلاب مشروطه بوده و اگر گفته شود بدون وجود آنها، مشروطه اتفاق نمی افتاد، اغراق نخواهد بود.

روزنامه ها اساساً ابزارهایی برای تفکر هستند. اخبار هر روز انتشار می یابند و به دلیل حجم زیادی که دارند، به زودی از یادها می روند. روزنامه ها این وظیفه مهم را بر عهده دارند تا اخبار را پیگیری کنند، افراد را به چالش ذهنی در مورد وقایعی که اخیراً اتفاق افتاده فرا خوانند و از گزاره های خبری، مسئله بسازند. همین موضوع باعث شده تا برخی از دولت ها نگرش متفاوت نسبت به این رسانه داشته باشند.

روزنامه ها غالباً جنجال آفرینی می کنند. قدرت متن و تصویر، به ویژه عکس می تواند به سادگی در خیل عظیمی هیجانات شدید مثبت یا منفی ایجاد کند. روزنامه ها اتفاقاتی که هر روز پیرامون ما رخ     می دهد را بزرگ می کنند و به جامعه نتیجه اعمالش را یادآور می شوند. روزنامه ها خبرها را از آستانه غلتیدن در چاه ویل فراموشی نجات می دهند و به زندگی باز می گردانند. بسیاری از دغدغه های زندگی مردم ناشی از این وقایع است که با تیتری درشت، با عکس تکان دهنده، در ذهنمان ماندگار شده است. هر جامعه ای به روزنامه ها نیازمند و برای سلامت خود به این رسانه مدیون است.

«در اوایل قرن بیستم روزنامه ها تنها وسیله ارتباط جمعی بودند و اغلب خانواده ها در آمریکا مشترک یک روزنامه بودند اما هنگامی که سایر وسایل ارتباطی از راه رسیدند تعداد مشترکان روزنامه ها کاهش یافت. این روند نزولی تا کنون نیز ادامه دارد. با این حال روزنامه ها برای صاحبان خود سودآور هستند. با اینکه سهم روزنامه ها از محل نشر آگهی در حال کاهش است، اما هنوز بزرگ ترین دریافت کننده سفارش چاپ آگهی- از نظر مالی- از تولید کنندگان بومی محسوب می شوند که مایلند محصولات خود را به مصرف کنندگان محلی معرفی کنند. علاوه بر اینها روزنامه ها توانسته اند موقعیت خود را به صورت وسایل ارتباط جمعی محلی و شخصی حفظ کنند. برخی از ناظران دیگر و روشنفکران آینده نگر وسایل ارتباطی چاپی را متعلق به گذشته می دانند و معتقدند که با فناوری جدید آنها محکوم به شکست هستند و از صحنه کنار خواهند رفت. برای بسیاری این تحول خیلی دور به نظر می رسد و به نظرشان روزنامه ها شکل فعلی خود را حداقل تا آینده ای قابل پیش بینی حفظ خواهند کرد» (همان: 151).

مطلب مشابه :  وظایف تبلیغات اینترنتی و اثر بخشی آن

 

1- پ) مجلات؛ پاسخی به علایق متنوع

مجلات برای اولین بار در لندن پا گرفتند و با استقبال مردم تحصیلکرده روبه رو شدند. به دلیل تحولات اجتماعی مختلفی که در سراسر قرن نوزدهم در آمریکا روی داد، اقبال عمومی از مجلات در آمریکا تا اواخر قرن نوزدهم به خوبی پیش نرفت. ولی به محض اینکه مناطق شهری گسترش یافت و حمل و نقل بهتر شد، شکوفایی مجلات در این کشور نیز آغاز گردید.

در سال های آخر قرن نوزدهم ناشران مجلات بازار واقعی خود را به خوبی می شناختند. هر سلیقه ای مجله خاص خود را داشت. هر ایدئولوژی و جنبشی نشریه ویژه ای را دارا بود. انواع هنرها، مکاتب فلسفی و آموزشی، علوم تجارت و صنعت، هر حرفه و پیشه ای، انواع سرگرمی ها و تفریحات نشریات و مجلات مختص به خود را داشتند. به عبارت دیگر در جایی که روزنامه ها به خوانندگان خود اطلاعات متنوعی را درباره موضوعات گوناگون می دادند مجلات تمام فعالیت های خود را روی موضوع یا موضوعات خاصی متمرکز کرده بودند و برای مردمی منتشر می شدند که علایق و سلایق مشترکی داشتند.

در حدود پایان قرن نوزدهم، مجلات تبدیل به یک وسیله ارتباط جمعی قابل احترام و جدی شده بودند که در سراسر کشورها میلیون ها خواننده داشتند.

در اوایل قرن بیستم، مجلات نقش مهمی در بزرگنمایی و اعتراض به شرایط غیرقابل قبول اجتماعی داشتند و موجب اصلاحات چندی شدند. بین دو جنگ جهانی، قبل از آنکه تلویزیون به یک وسیله ارتباط جمعی خانوادگی تبدیل شود مجلات یکی از شاخص ترین وسایل نشر آگهی های تجاری در سطح ملی محسوب می شدند. بعد از جنگ جهانی دوم، رشد تلویزیون تأثیر مستقیمی بر کار مجلات داشت. تیراژ بالای برخی از مجلات به شدت کاهش یافت و از این نظر زیان های مالی فراوانی را متحمل شدند، ولی بعد از این جریانات انواع جدیدی از مجلات منتشر شد و صنعت مزبور از نو رو به شکوفایی رفت.

با آنکه مجلات سرعت کار رادیو، تلویزیون و حتی روزنامه ها را در کار پخش خبر ندارند و به اندازه کافی و مناسب پاسخ های به موقع به سیل حوادث نمی دهند، اما انتشار مرتب مجله آن را از کتاب متمایز می سازد. مجلات با انتشار مرتب و نشر عقاید متفاوت مخاطبانش، برخی مبارزات و تلاش ها را می توانند تا مدت های قابل ملاحظه ای ادامه دهند و هدف نهایی آنها به هر صورت تأثیرگذاری بر تعداد کلی جمعیت است نه تغییر اذهان فردی و شخصی افرادی منحصر به فرد.

کار مجلات در مقایسه با رادیو و تلویزیون، گذرا و موقتی نیست و لزومی ندارد که در زمان معینی به محتویات آن توجه شود. مجلات مثل روزنامه ها نیستند که به زودی کهنه شوند.

به طور خلاصه، مجلات با طبیعت ویژه ای که دارند به خوبی و سادگی می توانند به نیازهای طبقاتی که دید انتقادی به قضایا دارند و برای اوقات فراغت خود به دنبال یافتن مطالبی برای مطالعه هستند، پاسخ بگویند.

تفاوت قدیمی موجود بین روزنامه ها و مجلات چاپ شده و الکترونیکی به شدت در حال افول است. در واقع وقتی روزنامه ها تغییرات زیادی در بسته بندی و ارائه خود اعمال کردند، اغلب گفته می شود که روزنامه ها از شکل و شمایل موجود در ارائه مجلات استفاده می کنند. بنابراین روزنامه ها روز به روز شبیه مجلات می شوند. هم از نظر شیوه های نوشتاری و هم در استفاده از روش های بازاریابی، مشابه یکدیگر هستند. حتی تلویزیون هم از نفوذ این قضایا برکنار نمانده است. برنامه هایی با نام مجلات خبری در تلویزیون از این دست است.

تفاوت های موجود بین مجلات چاپ شده و سایر وسایل ارتباطی ممکن است در آینده کمرنگ تر هم بشود. با گسترش استفاده از کامپیوترهای شخصی که امکان اتصال به شبکه های اینترنت و تار گسترده جهانی را دارند فراهم آورندگان اطلاعاتی همراه با سرویس های خدماتی نظیر خدمات اینترنتی، مردم نهایتاً ممکن است مجلات خاص خود را تأمین کنند و از خرید کاغذ و استخدام سردبیر و پرداخت هزینه چاپ نیز بی نیاز باشند. به هر حال برای آینده قابل پیش بینی اغلب تحلیلگران فکر می کنند که مجلات به حیات خود در شکل چاپی فعلی ادامه خواهند داد. به دلیل اینکه قابل حمل و نقل و برای مدت ها مانا و پایدار است[4].

و نشریات هنوز زنده اند و گواه این زندگی، صدای ورق خوردن هر روزه آنهاست. مردم معمولاً بدون اینکه بدانند چرا، به سوی این حروف سربی جذب می شوند و در میان هیاهوی اتوبوس و مترو، خلوت قطار، زمان استراحت در محل کار و … صدای ورق خوردن به گوش می رسد.

 

1- ت) رادیو

رادیو به عنوان اولین رسانه پخش بعد از جنگ جهانی دوم به مدت پنج سال در شکوه و عظمت خود سیر کرد. اما با ظهور تلویزیون دچار مشکل عمیقی- عدم اقبال عمومی- شد. برای مقابله با عواقب ظهور تلویزیون در اولین قدم شروع به جذب آگهی های تجاری کرد و محتوای آن به سرعت دگرگون شد. تا جائی که دهه 90 در آمریکا به صورت یک وسیله ارتباطی با بیشترین مخاطب درآمد و به عنوان رسانه معاصر محسوب شد.

«رادیو از لحاظ سرعت و مداومت انتشار و همچنین وسعت حوزه انتشار برترین وسیله ارتباط جمعی است» (معتمدنژاد، 1383: 190). «برنامه های رادیویی از ترکیب سه عنصر کلام، موسیقی و صدا پدید   می آیند و نیروی بیانی و ارتباطی خاصی تشکیل می دهند که از بیان مکتوب مطبوعاتی و بیان تصویری سینمایی یا تلویزیونی متمایز است» (همان: 189).

«رادیو وقایع و حوادث را زودتر از مطبوعات و حتی تلویزیون در همه جا پخش می کند ولی چون اساس کار آن بر سرعت و مداومت انتشار گذاشته شده است، فرصت تجزیه و تحلیل و تفسیر اخبار را از دست می دهد.

قابلیت تحرک فرستنده های رادیو نیز برای این وسیله ارتباطی نسبت به تلویزیون امتیاز مهمی محسوب می شود. زیرا تهیه کنندگان برنامه های رادیویی، به آسانی می توانند به کمک فرستنده های بسیار جریان وقایع را در همان لحظه وقوع پخش کنند. بدین صورت پخش سریع و لحظه به لحظه رویدادها نه تنها اهمیت رادیو را در اعلام و افشای خبرها آشکار می سازد، بلکه برای آن نقش خبرآفرینی نیز پدید           می آورد» (همان: 190).

با وجود تمام مشکلاتی که بر سر راه پیشرفت رادیو از ابتدا تا کنون بوده و هست، اما «آینده رادیو  مطمئن به نظر می رسد. رادیو برای حفظ موقعیت خود بین رسانه های جمعی تلاش می کند. رادیو یک وسیله ارتباطی قابل انعطاف است که به راحتی به تغییرات محیط که در آینده ممکن است گریبانگیرش شود، پاسخ خواهد داد. در حال حاضر، از نظر مسائل مالی رادیو در موقعیت نسبی به سر می برد»       (دفلور، 1387: 266).

 

1- ث) تلویزیون؛ محبوب ترین رسانه

امروزه تلویزیون به دلیل جذابیت های بصری زیادی که دارد در مقایسه با سایر وسایل ارتباط جمعی، دارای مقام و اهمیت برتری است. میزان جذابیت و گستردگی تلویزیون در خانواده ها تا آنجاست که به عنوان اعضای هر خانواده محسوب می شود.

«تلویزیون در میان رسانه ها، از همه غول آساتر و شگفت انگیزتر است. جاذبه و گیرایی تلویزیون به حدی است که در همان ابتدای ظهور به آن لقب هایی همچون «جعبه جادویی»، «جعبه اسرارآمیز» و «آیینه جادو» دادند. بدیهی است که پیدایش تلویزیون، رویداد بسیار جالبی بوده است و شاید این وسیله بهتر از هر یک از رسانه های جمعی دیگر پیشرفت هایی را که در امر ارتباط پدید آمده در خود خلاصه می کند» (مک براید، 1375: 89).

«تلویزیون یک وسیله جدید ارتباطی است که مانند روزنامه و رادیو جنبه گوناگون خبری، تفریحی، فرهنگی، آموزشی و تبلیغاتی دارد و به طرق مختلف مورد استفاده قرار می گیرد. از لحاظ ارتباطی و خبری، تلویزیون یک وسیله نوین است که در عین حال تکنیک مختلف رادیو و روزنامه را در خود جمع کرده است و از آنها بهره برداری می نماید» (معتمدنژاد، 1383: 201).

«ظهور تلویزیون باعث شد فصلی نو در وسایل ارتباط جمعی گشوده شود و اندیشمندان نظریات بسیاری پیرامون این وسیله بیان کرده اند، به طوری که «مک لوهان[5]» می گوید: اختراع تلویزیون، جدای از محتوا، برای انسان امروزی تبدیل به یک محیط جدید شده است و این محیط جدید تأثیرات فراوانی از خود برجای می گذارد» (رشیدپور، 1352: 38) و «امروزه در خصوص تلویزیون از نظر تسلط فرهنگی بیش از هر رسانه دیگری ابراز نگرانی می شود» (مک براید، 1375: 90).

تلویزیون به علت قابلیت های فراوان و با مدد جستن از تکنولوژی های نوین ارتباطی (ماهواره) نفوذ و جذابیت خود را بیش از پیش افزایش داده است. این وسیله ارتباطی دارای خصوصیات و ویژگی هایی است که آن را از سایر رسانه ها متمایز می کند:

– تلویزیون همزمان، دو حس بینایی و شنوایی را متأثر می کند و همین ویژگی، آن را در جایگاهی برتر از رادیو و مطبوعات قرار می دهد. «دیوید ویلسون[6]» که سال هاست خبرنگاری و نویسندگی برنامه علمی تلویزیون بی.بی.سی را بر عهده دارد، در کتابش به نام «ارتباط گران و جامعه[7]» می نویسد: «در یک زمان معین، نیروی بالقوه تلویزیون در دادن اطلاعات بیشتر، به مراتب زیادتر از هر رسانه دیگر، از جمله رادیو و مطبوعات می باشد.»

– تلویزیون قادر است اخبار داغ را با سرعت نور به اطلاع بینندگانش برساند. از این نظر تنها رادیو         می تواند با این رسانه به رقابت برخیزد، زیرا این دو وسیله، اطلاعات را توسط امواج الکترومغناطیس پخش می کنند.

– یک برنامه تلویزیونی برای رسیدن به نظر مخاطب خود نیازی به «واسطه» ندارد، مطبوعات احتیاج به خدمات پستی دارد، فیلم مستلزم سالن نمایش (سینما) است؛ اجرای یک نمایش نامه، صحنه تئاتر را ایجاب می کند. اما تلویزیون، مانند رادیو، برنامه هایش را بدون واسطه به خانه مخاطبین خود می برد. اگرچه ممکن است رادیو و تلویزیون به هنگام نمایش فیلم (در تلویزیون) و اجرای یک نمایشنامه یا کنسرت (در رادیو و تلویزیون) و یا اجرای سایر برنامه ها نقش واسطه را ایفا کنند، اما این مقوله دیگری است.

– تلویزیون قادر است همزمان، تعداد کثیری بیننده را در برخی کشورها به مراتب بیشتر از خوانندگان مطبوعات و یا شنوندگان رادیو تحت پوشش قرار دهد.

– تلویزیون به علت ارتباط مستقیم و فوری با بیننده و نشان دادن رویدادها به هنگام وقوع و در بسیاری موارد به طریقی رنگی، رسانه ای است غیر قابل رقابت» (بیریوکف، 1372: 13).

«کارل پوپر» و «جان کندی» در کتاب «تلویزیون خطری برای دموکراسی» در مورد تأثیر تلویزیون و اعتماد نسبت به آن معتقدند تأثیری که تلویزیون می گذارد دارای دوجنبه است: نخست وقتی که صرف می شود و دوم محتوای آنچه نشان داده می شود. هرچه بیننده زمان بیشتری را در مقابل تلویزیون صرف کند تأثیر بیشتری روی او گذاشته می شود و در واقع اعتماد بیننده نسبت به تلویزیون بیشتر می شود و عکس آن نیز صادق است، هر چند که این تأثیر تابع محتوا نیز می باشد. مستقل از محتوا زمانی که صرف دیدن تلویزیون می شود تأثیر خود را می گذارد.

تلویزیون به عنوان محبوب ترین رسانه در میان عقاید متضادی که تا کنون هم ادامه یافته، متولد شد. برخی ادعا می کنند که تلویزیون مهم ترین وسیله ارتباطی است و برخی دیگر آن را یک وسیله ارتباطی نامناسب می دانند. اینکه «آیا تلویزیون بی خبری بینندگان را عمیق تر می کند یا موجب گسترش آگاهی و دانش آنها می شود و آیا نسلی که در پیدایی آن سهم دارد نسلی بی خبرتر است یا نسلی مطلع تر؟ (شرام و دیگران، 1377: 17)، پرسش ها و اتهاماتی جدی هستند که پاسخ های سریع و آسانی برایشان تا زمانی که اطلاعات کافی از پژوهشگران رسانه ها در دسترس نباشد نمی توان داد.

 

1- ج) ماهواره

به موازات پیشرفت علم در تمامی شاخه ها در قرن حاضر، در علوم ارتباطات و اطلاعات هم ظهور و پیدایش ماهواره و پیشرفت آن منجر به نامگذاری این قرن به نام عصر ارتباطات شد.

«یکی از نوآوری های قرن بیستم، ماهواره یا قمر مصنوعی[8] است که با دانش فنی آن با سرعتی بسیار در حال پیشرفت و تحول است. توانایی ماهواره ها در جهت کسب اخبار و ارسال پیام و تصویر به نقاط دوردست، نقش عظیمی را در شبکه های مخابراتی، ارسال برنامه های رادیویی و تلویزیونی، پیش بینی وضعیت آب و هوا و تغییرات جوی و بالاخره در امور نظامی و جاسوسی بر عهده این فناوری نهاده شده است» (کیا، 85- 84: 59).

«نزدیک به سی سال است که ماهواره ها جای خود را در زندگانی بشر باز کرده اند و هم اکنون بخش عظیمی از کار ارتباط را در دنیای ما برعهده دارند. اینک بیش از هزارها ماهواره در مدارهای مختلف زمین در حال چرخش می باشند و در میان این ماهواره ها شاید ماهواره های ارتباطی از دیگر ماهواره ها شناخته شده تر باشند» (مک براید، 1375: 232).

«در سال 1957.م عصر فضا با پرتاب ماهواره «اسپوتنیک[9]» به صورت عملی آغاز شد و امکان پرتاب ماهواره ها به فضا برای اولین بار تجربه شد. درسال 1963.م ماهواره «سینکام[10]» به فضا پرتاب شد که برای اولین بار در مدار ثابت و همزمان زمین قرار گرفت و صحت تئوری «کلارک» در مورد مدار همزمان زمینی در امر پوشش مخابراتی را تجربه کرد و به اثبات رسانید» (همان: 238).

«مسائل اصلی در چهریزی ارتباطات بین المللی در دهه های اخیر تغییر کرده است. یکی از عناصر ابتدایی ایجاد کننده این تغییرات نوآوری فناورانه، پدیده ماهواره بوده است. ماهواره ها ابزار انعطاف پذیر و ارزان تری برای پیام های ارتباطی به نقاط دوردست فراهم می آورند. این فناوری همچنین استعداد ایجاد تماس به مناطق دسترسی ناپذیری قبلی را نیز دارد.

ماهواره ها نسبت به روش های سنتی تر ارتباطات چندین مزیت دارد، زیرا ماهواره ها بالاتر از زمین قرار گرفته است و در مقایسه با نظام های سخن پراکنی سنتی مسافت بیشتری را پوشش می دهد. علاوه بر آن، با افزایش مساحت بر هزینه ارسال و پخش افزوده نمی شود.

مزیت دوم این است که ماهواره ها انعطاف پذیرتر از نظام های زمینی هستند که بر سیم کشی و کابل ها استوار بودند. دردرجه اول آنها نیاز به شبکه سازی پرهزینه فیزیکی در مناطقی که بسته های ارتباطی ارسال می شود، ندارند.

ثانیاً، امواج ماهواره ای می تواند در جاهایی که زیرساخت های فیزیکی با مشکل روبه رو است، به سایر نقاط تغییر مسیر داده شود.

ثالثاً، نظام های ارتباطات ماهواره ای دارای ظرفیت بالایی برای ارسال پیام هستند. ماهواره ها می توانند برای ارسال تعداد زیاد و انواع مختلفی از امواج الکترونیکی استفاده شوند.

مزیت اصلی سخن پراکنی مستقیم از طریق ماهواره ها نسبت به روش های سنتی سخن پراکنی تلویزیونی این است که در روش سابق، یک ناحیه قبل از آنکه بتواند برنامه های تلویزیونی را دریافت کند، به زیرساخت های پیچیده اولیه نیاز ندارد. به این دلیل سخن پراکنی مستقیم ماهواره ای می تواند برای نواحی ای که در آنها تسهیلات سخن پراکنی گسترده زمینی وجود ندارد، مساعد باشد.

علاوه بر آن، برای کشورهایی که دارای مناطق دوردست با جمعیت پراکنده بوده و نصب و راه اندازی سخن پراکنی زمینی مشکل و پرهزینه است، فن آوری سخن پراکنی مستقیم ماهواره ای می تواند مفید واقع شود» (مولانا، 1384: 109-101).

 

1- ج-1) ماهواره در ایران

«هم اکنون 17 هزار و 666 شبکه ماهواره ای در ایران قابل دریافت است که از این تعداد دو هزار شبکه به خوبی و وضوح بالا در ایران قابل مشاهده است. از این دو هزار شبکه، 380 شبکه اختصاص به موسیقی دارد که 24 ساعته موسیقی و کلیپ های تلویزیونی پخش می کنند. از میان شبکه های قابل دریافت در ایران، 74 شبکه به مد لباس، آرایش و…، 273 شبکه مخصوص ادیان، تاریخ و …، 419 شبکه به ورزش، 252 شبکه مخصوص کودکان و نوجوانان و 92 شبکه اختصاص به مقولات اقتصادی دارد. همچنین تعداد شبکه هایی که به مسائل اروتیک و پورنو می پردازند به ترتیب 235 و 81 شبکه ماهواره ای است. تعداد شبکه های فارسی زبان ماهواره ای قابل دریافت 32 شبکه است که به مسائل سیاسی، تجزیه طلبی، قومیت گرایی و تبلیغات دینی می پردازد» (صابری، 1388: 48).

 

1- چ) اینترنت

اینترنت که یک سیستم گسترده جهانی اطلاعات است مورد استفاده مردمی با فرهنگ های متفاوت قرار می گیرد. «شبکه گسترده جهانی[11]» سیستمی است برای دریافت متون طولانی و متصل اطلاعات صوتی و تصویری از طریق اینترنت است. «مک لوهان» تعبیر معروفی دارد با عنوان دهکده جهانی. وی براین اعتقاد است که با توسعه و گسترش اطلاعات، جهان تبدیل به دهکده کوچکی می شود که هر خبری به همان سرعتی که در خانه های یک روستا دهان به دهان می شود، در این دهکده نیز جریان می یابد. جهان این مسئله را مدیون شبکه جهانی اینترنت است. تارهای ظریفی که همه مردم جهان را در هم تنیده است یا لااقل امکان این تنیدگی را فراهم ساخته است. شبکه اینترنت، امروزه پیشرفته ترین تکنولوژی ها را به خدمت می گیرد. حالا فقط کافی است تا شما در دسترس باشید تا اطلاعات از هر نوعی که بخواهید به سوی شما روانه شود.

مطلب مشابه :  اثر تبلیغات در اسنک چی توز

رایانه، در دهه 70 میلادی به جمع رسانه های همگانی پیوست. با تولید شبکه جهانی اینترنت بود که آخرین تکامل رسانه ای عصر ارتباطات و اطلاع رسانی تحقق یافت. بی تردید روند رشد تکاملی انواع رسانه های اطلاع رسانی قطع نشده است، اما در این سالیان که ما زندگی می کنیم، اینترنت محور اساسی ارتباطات و اطلاع رسانی است.

اینترنت می رود که تمام تعاریف و ضوابط حاکم بر رسانه های ارتباطی و اطلاع رسانی قبل از خود را به طور بنیادی به هم بریزد و طرحی نو در اندازد. بنابراین، دنیای کنونی دنیایی است که اینترنت بر همه چیز سایه افکنده است؛ به گونه ای که این باوری دور از واقعیت به نظر نمی رسد که بگوییم امروزه دیگر هرچه در اینترنت نباشد، در حکم عدم است و گویا وجود ندارد!

در دنیای قبل از اینترنت و خصوصاً در کشورهای کمتر دموکراتیک، ابزارهای اطلاع رسانی، قابل دسترسی برای همگان نبوده است هم به خاطر سیاست حکومت در هر چه کمتر بودن ابزارهای اطلاع رسانی بیدارگر، منتقد و شفافیت زا و هم به خاطر هزینه های اقتصادی نسبتاً زیاد برای ایجاد تداوم یک رسانه.

اما در عصر اینترنت، از یک سو، سیاست های دولت در محدود کردن دسترسی شهروندان به رسانه اینترنت جوابگو نیست و از سوی دیگر، ایجاد و تداوم یک سایت یا وبلاگ اینترنتی هزینه قابل توجهی بر نمی دارد. لذا به مدد اینترنت موانع بر سر راه آزادی بیان برداشته شده اند و شاید بشر بیشتر از هر زمانی دیگر، از آزادی واقعی بیان بهره مند است. آینده از آن اینترنت است و «الکترونیک» در مورد هرچیز که امکان پذیر باشد، جانشین بلامنازع و نوع غیرقابل رقابت خواهد شد[12].

اینترنت با شبکه گسترده برای اطلاع رسانی، امکانات جدید نیز در اختیار انسان ها قرار گرفته که برای هر یک از آنها استفاده های متنوع و مختلفی متصور است. در این قسمت ابتدا خدمات پایه ای اینترنت و سپس برخی از کاربردهای اینترنت که از چند سرویس بهره می گیرند، معرفی می شود.

 

1- «پست الکترونیک[13]»

پست الکترونیک، یکی از پراستفاده ترین سرویس های اینترنت است. پست الکترونیک، به معنی ارسال اطلاعات از جانب یک نفر برای فرد دیگر به صورت الکترونیک است. مزایای پست الکترونیک، عبارتند از: سرعت بسیار بالا، هزینه بسیارکم، سهولت بایگانی نامه های ارسالی و دریافتی، امکان ارسال نامه برای مقصدهای مختلف در یک مرحله، امکان ضمیمه نمودن هر گونه فایل اطلاعاتی به نامه الکترونیک.

2- «انتقال فایل[14]»

در اینترنت، رایانه هایی هستند که حجم زیادی از انواع فایل های اطلاعاتی را در خود دارند. این فایل ها در قالب آرشیوهای غنی در اختیار کاربران قرار می گیرد. به این ترتیب که فرد با استفاده از سرویس فوق، فهرست این فایل ها را مشاهده کرده، هر کدام را که خواست به رایانه خود انتقال می دهد. البته برخی از این فایل ها به صورت رایگان عرضه می شوند و برخی دیگر در مقابل پرداخت هزینه.

3- «گفتگوی دوستانه یا گپ زدن[15]»

در زندگی روزانه، معمول است که دوستان با یکدیگر به گفتگو و تبادل نظر بپردازند. در فضای اینترنت هم، این کار به وسیله سرویس فوق امکان پذیر است. دو یا چند نفر که با اینترنت در تماس هستند،         می توانند با استفاده از برنامه مخصوص این کار به گپ زدن بپردازند. این گپ زدن می تواند به صورت تایپ متن، مکالمه صوتی، یا مشاهده تصویر ویدئویی انجام گیرد.

گردهمایی های راه دور یا ویدئو کنفرانس ها هم حالت های پیشرفته تر گفتگوهای دوستانه است که رسمیت بیشتری نسبت به گپ زدن دارد.

4- «جستجو[16]»

اینترنت حجم فراوانی از اطلاعات را در خود جای داده است. اما اگر نتوانیم اطلاعات مورد نیاز خود را از این اقیانوس عظیم به دست آوریم، راه به جایی نخواهیم برد. به کمک این سرویس می توان، با ارائه یک یا چند کلمه یا اصطلاح، پایگاه ها و مراکز مرتبط با آن مفاهیم را پیدا کرد.

5- «وب جهانی[17]»

وب، یکی از مهم ترین و فراگیرترین سرویس های اینترنت است. در واقع بسیاری، اینترنت را معادل وب می دانند؛ چراکه به دلیل فراگیری و سهولت کاربرد، حتی سایر خدمات اینترنت نیز در قالب وب ارائه می گردد. همان گونه که قبلاً هم بیان شد در وب، از ابر متن استفاده می شود و با اشاره یک دکمه موشواره به دایره المعارف آن لغت در جهان خواهیم رسید. آنچه که به آن وب می گویند، همین ارتباطات و تارنماهای[18]  بین ابرمتن های مختلف است. یک پایگاه وب[19] ، مجموعه ای از صفحات وب بر روی یک سرویس دهنده اینترنت است که با یکدیگر ارتباط محتوایی کامل دارند. معمولاً هر پایگاه وب، یک صفحه ورودی دارد که در آن فهرستی از سایر صفحات، اطلاعات و امکانات موجود در آن سایت، به صورت تارنما مشاهده می شود.

6- دیگر سرویس های اینترنت

– تجارت الکترونیک:

این کاربرد اینترنت، انجام بازاریابی، ثبت سفارش و فروش کالا از طریق اینترنت است.

– تلفن راه دور:

یکی دیگر از امکانات اینترنت، ارتباط با کشورهای دیگر از طریق تلفن بدون پرداخت هزینه تماس راه دور است. به این ترتیب که کافی است به اینترنت متصل شده و سایت مربوط به این روش را باز نمود. سپس با تایپ تلفن مورد نظر خود در محل مخصوص سایت، شماره را خواهد گرفت و امکان ارتباط تلفنی با  استفاده از کارت صوتی و میکروفون رایانه فراهم می شود.

– تلویزیون روی اینترنت:

با این فناوری امکان استفاده همزمان از تلویزیون در کنار اینترنت فراهم می شود. به این شکل حوزه پوشش اینترنت بسیار وسیع می گردد و اینترنت به وسیله یک دستگاه گیرنده، روی صفحه تلویزیون به نمایش در می آید.

در انتها لازم به ذکر است که برای ارتباط با اینترنت از طریق خطوط تلفن، علاوه بر تجهیزات سخت افزاری (رایانه شخصی و مودم با سرعت مناسب) نیاز به نرم افزار مناسب هم هست. همچنین باید سرویس اینترنتی را از طریق یک خدمات رسان اینترنت (ISP) دریافت نمود که آن خدمات رسان به طور دائمی در تماس با اینترنت است[20] .(سپنجی، 82- 1381 :29-20)

 

1- چ-1) «مولتی مدیا[21]»

در بستر رسانه های نوین از جمله اینترنت و رایانه، رسانه های مختلف صوتی- تصویری- متنی با یکدیگر در آمیخته اند و پدیده ای به نام چند رسانه ای ها ایجاد نموده اند. ابزارهایی مثل DVD، CD و نرم افزارهای کامپیوتری از این قبیل به شمار می روند.

 

1-چ-2) «ابرشاهراه های اطلاعاتی[22]»

واژه شاهراه اطلاعاتی به معنای امکان ارتباط و استفاده از همه مطالب و محتویات اینترنت و همچنین برنامه هایی بود که از طریق تلویزیون و یا شبکه های کابلی پخش می شد. بنابراین شاهراه اطلاعاتی، سیستم و یا ساختار زیربنایی است که به شرکت های ارتباطی اجازه می دهد خدمات خود را بر صفحه مانیتور کامپیوترها عرضه کنند. در این شاهراه اطلاعاتی برنامه نیز تولید می شود. اعم از برنامه های تلویزیونی، خدمات فوری و روزنامه های الکترونیکی و یا هر چیز دیگری. شاهراه محل جدید مناسبی برای گپ زدن و مبادله اطلاعات افراد است.

 

2. نقش و کارکردهای وسایل ارتباط جمعی

امروزه، همگان به نقش بی بدیل و بلامنازع رسانه های ارتباطی اعم از رسانه های سنتی و مدرن در زندگی بشر اذعان دارند. «هر سازمان که در متن جامعه پدید می آید، باید دارای کارکردهایی در خدمت جمع و جامعه باشد و چنان تنظیم گردد که بتواند همانند یک تن، به صورتی هماهنگ، خدمات خود را به جامعه که منشأ و موجد آن است عرضه دارد» (ساروخانی، 1371: 690).

«همچنانکه جامعه از سادگی به پیچیدگی می رود، مسئله ارتباطات و مبادله اطلاعات نیز اهمیت بیشتری می یابد و نظام بغرنج تر می شود و بدین گونه نقش های گوناگونی پدید می آید» (دادگران، 1383: 107).

رسانه های جمعی به عنوان یکی از خرده نظام های جامعه که در درون چارچوب های وسیعتر اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی آن نظام به فعالیت می پردازند، دارای کارکردها، نقش ها و تأثیرات متعددی هستند، اهمیت و نقش فزاینده این وسایل در زندگی روزمره، موجب پیدایی نظرات و الگوهای گوناگونی برای تعریف و تبیین ویژگی ها، کارکردها و نقش های رسانه های جمعی در جامعه شده است.

«تعریف و طبقه بندی دقیق نقش های اجتماعی ارتباطات برای نخستین بار از سوی «هارولد لاسول[23]» محقق آمریکایی در مقاله ای با نام «ساختار و کارکرد ارتباطات در جامعه» (1948) که در این باره نوشت، صورت گرفت. وی در این مقاله سه نقش اساسی را برای وسایل ارتباط جمعی در نظر گرفت:

  • حراست از جامعه؛ نقش نظارت در محیط و ضرورت هماهنگی افراد با دگرگونی های جامعه لزوم انتشار اخبار را توجیه می کند که یکی از نقش های اساسی وسایل ارتباط جمعی در جوامع آزادیگرای غربی است. در این جوامع با وجود آزادی اطلاعات اخبار همیشه هماهنگ با نظام موجود و مصالح آن انتشار می یابند.
  • همبستگی بین اجزای جامعه در پاسخ به نیازهای محیطی؛ ضرورت تکمیل اخبار، تجزیه، تحلیل، تفسیر خبری و به طور کلی آموزش عمومی در نقش دوم قرار می گیرد. در این زمینه هم تفسیرها از زمینه کلی سیاست های خبری جدا نیست و با مصالح نظام ها هماهنگی دارد.
  • انتقال میراث اجتماعی از نسلی به نسل دیگر؛ در نقش سوم معیارها و ارزش های خاص جوامع غربی از جمله عقاید مربوط به دموکراسی، آزادی فردی، حقوق بشر و نظایر آن برای انتقال میراث فرهنگی طرف توجه قرار می گیرند و ترویج می شوند» (ساروخانی، 1371: 82).

«رسانه ها هم خود به نوعی تجلی فرهنگ اند و هم صور فرهنگی دیگر را اشاعه می دهند، اغلب اوقات آنها تنها وسیله ارتباط فرهنگی اند که در دسترس توده مردم قرار دارد. از این رو کار ویژه اجتماعی آنها عبارت است از تحکیم فرهنگ های سنتی و گشودن اذهان برای صور و سبک های نو و پیوند دادن گذشته ملی به ابعاد جهانی فرهنگ بشری» (آرلی، 1378: 28).

«چند سال بعد، «چارلز رایت[24]» محقق آمریکایی، نقش اجتماعی دیگری در مورد ایجاد سرگرمی (نقش تفریحی) به نقش های قبلی اضافه کرد» (محسنیان راد، 1382: 24).

  • «در میان نقش های وسایل ارتباطی نقش تفریحی بیشترین آثار منفی را پدید می آورد. چرا که به بی تفاوت ساختن جوامع به واقعیات می انجامد. در این بین تلویزیون نقش اساسی برای گذران اوقات فراغت مخاطبان را بر عهده دارد و نقش تفریحی و سرگرمی آن بیشتر از نقش آموزشی آن می باشد.» (بلیک؛ هارولدسن، 1378: 101)

بلیک معتقد است هر یک از چهار فعالیت ارتباط جمعی از لحاظ رفاه جامعه یا اعضای آن می تواند نتایج و پیامدهای مطلوبی را دربر داشته باشد. اما در عین حال، این فعالیت ها، می تواند پیامدهای نامطلوبی نیز داشته باشد؛ یعنی عملکرد نامناسب در برابر جامعه اتخاذ کند. به عنوان مثال اخبار زیاده از حد می تواند نگرانی و اضطراب را بالا برده، موجب شود که مردم به زندگی خصوصی خود پس نشینی کنند و یا بی تفاوتی و بی دردی اختیار کنند. تعبیر یا تفسیری که رسانه های گروهی از اخبار می کنند، می تواند نیروی انتقاد مردم را ضعیف کند. سرگرمی و تفریحات همگانی نیز ممکن است خلاقیت و کمال هنری را دستخوش فترت کند (بلیک، 1378: 102-101).

«مرتون» و «پل لازارسفلد[25]» در تقسیم بندی دیگری از نقش رسانه های جمعی به دو کارکرد: 1) وظیفه اخلاقی و حمایت از هنجارهای اجتماعی و 2) امکان اعطای پایگاه اجتماعی (این وسایل با دادن معروفیت به اشخاص و گروه ها به آشکار کردن یا ارتقای پایگاه های آن می پردازند) و همچنین برخی وظایف نامطلوب (نظیر تخدیر اجتماعی یا ایجاد نوعی مشارکت خیالی در واقعیت و در عین حال با جانشینی بر عمل و فعالیت اجتماعی) اشاره می کند» (ساروخانی، 1371: 84-83).

«آنها همچنین از کارکرد دیگری از رسانه ها به عنوان تأثیر بر ذوق و سلیقه افراد نام می برند. واقعیت این است که رسانه های جمعی، هنر را جمعی، توده ای و یا مردمی کرده اند» (اعزازی، 1373: 27).

«کارل رویچ» در مورد نقش و میزان قدرت وسایل ارتباط جمعی چنین اظهار می کند: «شاید بتوان گفت که قدرت تخریب مواد منفجره بستگی کامل به میزان کاربرد آن مواد دارد، در حالی که در سیستم ارتباطات جمعی چنین نیست. گاهی ممکن است با صرف نیروی کمی در تهیه و ارائه یک برنامه، تأثیرات و تغییرات بسیار عظیمی در گیرنده پیام به وجود آید که به هیچ روی بستگی به میزان کاربرد وسایل یا علائم ارتباطی ندارد. چنانکه برای منفجر کردن یک انبار باروت لازم نیست یک خرمن آتش برافروزیم، بلکه کافی است که شعله کوچک آتش در آن بیفکنیم تا انبار و چندین خانه اطراف آن با خاک یکسان شود.»

«آنتونی گیدنز[26]» جامعه شناس انگلیسی، نیز با تأکید بر نقش رسانه های جمعی در فراهم ساختن بسیاری از خدمات اطلاعاتی لازم، معتقد است که این وسایل، امکاناتی برای خود روشنگری و سرگرمی عرضه      می کند»(گیدنز، 1374: 480).

از نظر «مک کویل[27]»، «برخی از کارکردهای رسانه ها به عنوان مجراهای ارتباطی در جامعه به فعالیت هایی نظیر «پیوند دهندگی، ارائه طریق، تفسیر و نظایر آن بر می گردد» (مک کویل، 1385: 109).

وی کارکردهای اصلی رسانه های جمعی برای جامعه را به شکل زیر طبقه بندی می کند:

الف) اطلاع رسانی

1- تأمین اطلاعات درباره رویدادها و شرایط در اجتماع و جهان

2- آشکار ساختن مناسبات قدرت

3- تسهیل نوآوری، انطباق و پیشرفت

ب) همبستگی

1- توصیف، تفسیر و تشریح معنای رویدادها و اطلاعات

2- حمایت از قدرت و هنجارهای حاکم

3- اجتماعی کردن

4- هماهنگ کردن فعالیت های جداگانه

5- ایجاد وفاق

6- تعیین اولویت ها و نشان دادن موقعیت

ج) استمرار

1- تأمین سرگرمی، تفریح، وسیله استراحت

2-کاستن از تنش های اجتماعی

د) بسیج

برنامه ریزی برای اهداف اجتماعی در زمینه سیاست، جنگ، توسعه اقتصادی، اشتغال و گاهی مذهب.

«پروفسور روژه کلوس[28]»، استاد بلژیکی ارتباطات جمعی، ضمن بحث درباره نقش مطبوعات، رادیو، تلویزیون و سینما در جوامع معاصر وظایف اجتماعی گوناگون آنها را به ترتیب زیر معرفی می کند:

الف) وظایف ارتباط فکری

1- «اطلاع و آگاهی[29]»:  نقل جریان وقایع، اقدامات و عقاید در زمینه های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، هنری، علمی، فنی و وضع زندگی دسته جمعی جنبه خبری دارد.

خبرها به طور کلی بر دو نوع هستند:

– اخبار جاری روز: اطلاعات روز، تازه ها، اخبار گوناگون

– اخبار عمومی: امور مربوط به فرهنگ و تمدن، صرف نظر از ارتباط مستقیم آنها با حوادث جاری و روز.

2- «پرورش[30]»: کوشش های آموزشی که همزمان با نقل و تشریح خبرهای جاری، به صورت راهنمایی ها و انتقادهای مختلف صورت می گیرند، در تعلیم و تربیت انسانی نقش مهمی دارند.

این کوشش ها دارای انواع سه گانه هستند:

– پرورش اندیشه ها و احساسات: انتقال منظم ارزش ها و نقش های تمدن و فرهنگ جامعه به افراد

– پرورش عقاید: جلب ایمان افراد و ایجاد اعتقادها و آرمان های عمومی از طریق تشریح و تفسیر وقایع جاری و تجزیه و تحلیل مبانی فرهنگی.

– پرورش حرفه ای: کوشش در تربیت افراد و آماده ساختن آن ها برای انجام کارها و حرفه های اجتماعی

3- «بیان[31]»: کمک به ایجاد ارزش ها و نقش های اجتماعی و مساعی لازم برای معرفی فرهنگ و تمدن و افکار و عقاید و رفتارهای انسانی جنبه بیانی دارند و دارای انواع زیر می باشند:

– معرفی فرهنگ و تمدن: ایجاد ارزش ها و اثرهایی که جزء میراث تمدن و فرهنگ اجتماعی قرار         می گیرند.

– تشریح ایدئولوژی های جاری: ایجاد ارزشها و اثرهایی که با رویدادها و فعل و انفعال سیاسی، اقتصادی و فرهنگ جاری ارتباط نزدیکی دارند.

– استدلال: تشریح و توجیه مطالب و مسائل و نفوذ داشتن در دیگران به منظور تغییر نظرات خوانندگان، شنوندگان، بینندگان- خواه هدف تغییر کامل نظرات افراد و خواه مقصود فقط ایجاد تزلزل فکری باشد  و همچنین بررسی عقاید و آراء و بحث و انتقاد در این زمینه ها همه جنبه استدلالی دارند.

مطلب مشابه :  مزایای تبلیغ بر روی ایمیل

4- «اجبار[32]»: تحمیل غیرمستقیم و نامرئی عقاید و روش ها و رفتارهای اجتماعی و تغییر غیرمستقیم و نامرئی روحیات و اعتقادات عمومی بدون توجه به مشخصات انسانی، نقش اعمال فشار و اجبار را از طرف مطبوعات و سایر فنون انتشاری مشخص می سازند.

ب) وظایف روانی- اجتماعی

1- «همبستگی اجتماعی[33]»: کوشش برای ترک گوشه گیری و جستجوی پیوندهای حرفه ای به جای روابط خویشاوندی و دوستانه گذشته و کمک به ایجاد هماهنگی و همبستگی بین انسان ها.

2- «سرگرمی[34]»: حفظ سلامت جسمی و فکری، توجه به استراحت و آرامش افراد و تهیه وسایل تفریح و سرگرمی آنان.

3- «درمان روانی[35]»: فراموشی ناراحتی ها، رهایی از دلهره ها و جبران سرخوردگی ها»                 (معتمدنژاد، 1383: 11-10).

4- «همگن سازی[36]»: وسایل ارتباط جمعی نزدیکی سلیقه ها، خواسته ها وانتظارات تمامی ساکنان یک جامعه راموجب می شوند، خروج جوامع از عصر محدوده های جدا یا «تک افتاده[37]» همین روند که «ژان کازنو» و بسیاری دیگر از آن با عنوان «توده سازی[38]» یاد می کنند، بعدی مستهجن دارد و روندی نامطلوب از آن بر می آید، بدین معناست که با ورود وسایل ارتباط جمعی به جامعه، خرده فرهنگ ها، فرهنگ های مجزا و خاص، ناپدید می شوند و به نوعی تمامی ساکنان یک جامعه تشابه می پذیرند و در سبک زندگی، علایق و خواست ها از الگوهای مشابهی که وسایل ارتباط جمعی به آنان می دهند، برخوردار         می شوند.

کازنو این روند را توده شدن تمامی مردم در یک محدوده جغرافیایی یا مرزهای علمی می داند» (ساروخانی، 1371: 88-87).

کازنو در بحث از کارکردهای وسایل ارتباط جمعی می نویسد:

  • چنانچه این وسایل همگی در جهتی واحد پیام بفرستند و رسم و عادت یا هنجارهای یکسان را تجویز کنند بی شبهه اثری بیشتر و چشم گیرتر خواهند داشت.
  • به سختی می توان پذیرفت که نیرومندترین این وسایل می تواند به سرعت بر فردی اثر عمیق نهد که با زمینه های روانی از پیش ساخته او تناقض داشته باشد.
  • تأثیر وسایل ارتباط جمعی در تشدید گرایش های موجود در فرد یا افراد است» (کازنو، 1381: 67).

«به طور کلی در مورد نقش رسانه ها سه دیدگاه کلی وجود دارد:

1- دیدگاه نخست معتقد است که رسانه ها موجب نشت فرهنگی و ایجاد همدلی در بین افراد جامعه         می شوند. به عقیده این گروه گسترش رسانه ها با بالابردن آگاهی سیاسی و در نتیجه به مشارکت مردم           می انجامد. (دانیل لرنر)

2-گروه دوم معقتدند که مهم ترین تأثیر رسانه های جمعی ایجاد توقع روزافزون بین مردم است و اگر این توقعات را نهادهای سیاسی و اجتماعی برآورده و پشتیبانی نکنند موجب انحطاط و رکود سیاسی       می شود. در این گروه از محققانی چون «ساموئل هانتیگتون» می توان نام برد.

3-گروه سوم را منتقدان نقش رسانه های جمعی تشکیل می دهند که بر نقش محوری رسانه های جمعی تأکید می کنند (مانند ژان کازنو). به نظر این گروه رسانه های جمعی بعضی مواقع باعث پایین آوردن سطح مشارکت مردم نیز می شود» (سهراب زاده و عبدی، 1371: 37-27).

«تکیه بر نقش ها وکاربردهای اجتماعی وسایل ارتباط جمعی در مطالعات و تحقیقات ارتباطی چند دهه اخیر درباره جهان سوم تأثیر فراوان بر جای گذاشته است. در این زمینه نظریه مشهور«دانیل لرنر[39]» درباره نوسازی جهان سوم و نقش قاطع وسایل ارتباط جمعی در پیشرفت کشورهای در حال توسعه که در کتاب مشهور او به نام «گذر از جامعه سنتی؛ نوسازی خاورمیانه» تشریح شده است اهمیت خاصی دارد. وی دراین کتاب ارتباطات جمعی را عامل اصلی تحرک جوامع سنتی و تبدیل انسان های «سنتی» به انسان های «متجدد» معرفی می کند و با تأکید بر ضرورت گسترش چند عامل مهم «نوسازی» مانند «شهرنشینی»، «سوادآموزی»، «استفاده از وسایل ارتباط جمعی» و «مشارکت اقتصادی و سیاسی» برای کشورهای جهان سوم نیز بر اساس تجربیات چند قرنی کشورهای غربی در راه نیل به «تجدد» و «دموکراسی» همان راه واحد ولی بسیار سریع تر «تجددطلبی» و «مشارکت جویی» را توصیه می کند» (محسنیان راد،               1382: 25-24).

به طور کلی نیازهای روزافزون گروه های وسیع انسانی به استفاده از وسایل ارتباطی، برای این وسایل وظایف اجتماعی متعددی پدید آورده اند که برخی از آنها در ذیل به طور مشروح به آن پرداخته               می شود.

 

1- احساس تعلق اجتماعی

مطالعات مختلف نشان داده است که هر قدر مطالعه روزنامه، شنیدن رادیو و تماشای تلویزیون کاهش می پذیرد، به همان نسبت نیز مشارکت اجتماعی به عنوان شاخصی از احساس تعلق به جامعه کاستی       می یابد. ژان استوتزل در اثرش «وظایف و کارکردهای مطبوعات» می نویسد: «مطالعه روزنامه یا استفاده از هر وسیله ارتباط جمعی، هم علت و هم معلول مشارکت اجتماعی است. مشارکت اجتماعی مستلزم آگاهی از حوادث آن است و بالعکس مطالعه روزنامه یا هر وسیله ارتباطی دیگر موجبات مشارکت فعالانه تری در حیات جمعی فراهم می آورد، خواندن روزنامه امکان همانندی خواننده را با کل جمع فراهم می سازد.»

با استفاده از وسایل ارتباط جمعی از حوادث پیرامون خود اطلاع می گیریم، حوادثی که از آن ماست، پس وسیله ارتباطی همچون پلی بین افراد جامعه عمل می کنند و آنان را از تعلقشان به یک کل آگاه         می سازد. حادثه خاصی که در گوشه ای دور افتاده مطرح می شود تنها یک حادثه نیست؛ بلکه زمینه اشتراک منافع با دیگر افراد جامعه است. همچون نشان یا نمادی از تعلق به یک کل است که جامعه ما خطاب می شود. پس وسایل ارتباط جمعی هم عامل و هم نشان دهنده تعلق اجتماعی انسان هاست. همان طور که «استوتزل» در مقاله فوق الذکر یادآور می شود مطالعه «لوموند» یا «فیگارو» هر یک نشان از تعلق فرد به گروه فکری خاصی دارد. علاوه بر این، هر یک از گروه های تخصصی نیز ارگان خاص خود را دارا هستند. دندانپزشکان، متخصصان علوم انسانی و هنرمندان، هر یک هویت خود را در مجله یا روزنامه خویش می جویند، در آن شرکت می کنند و آن را از آن خود می دانند.

 

2- وظایف تفریحی و تبلیغی

وسایل ارتباطی، با انجام این وظیفه بیشتر از لحاظ روانی روی افراد تأثیر می گذارند و در صورتی که باعث سرگرم شدن افراد و پر کردن اوقات فراغت آنان گردند، نقش تفریحی دارند و هرگاه به منظور جلب توجه و ایجاد اعتقاد و اطمینان مورد بهره برداری قرار گیرند، دارای نقش تبلیغی هستند.

در حال حاضر روزنامه ها و مجله ها، رادیوها، تلویزیون ها و سینماها با انتشار و پخش مطالب و برنامه های گوناگون خود از بهترین وسایل تفریحی و سرگرمی افراد به شمار می روند. خبرها و مطالب و داستان های مصور مطبوعات، برنامه های موسیقی هنری رادیوها و تلویزیون ها، فیلم های متنوع تلویزیونی و سینمایی اکنون در تمام اوقات شبانه روز می توانند انسان ها را سرگرم کنند و آنها را از غوغا و اضطراب محیط کار و زندگی یا رنج تنهایی دور نگه دارند و برای آنها یک محیط فراغت و آسایش مناسب ایجاد نمایند» (معتمدنژاد، 1383: 8-7).

 

3- آموزش

«با توجه به نقش و اهمیتی که آموزش در حیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ هر جامعه ای دارد، استفاده از مجموعه روش ها و امکانات و ابزاری که بتواند در ارائه هرچه مطلوب تر آن مؤثر واقع شود، ضرورت دارد. از این حیث، وسایل ارتباط جمعی به لحاظ ویژگی های منحصر به فردی که دارند، می توانند کارآمدترین وسیله برای آموزش مهارت ها، دانش ها و ایده های نو در چارچوب برنامه های توسعه قرار گیرند» (رسولی، 1370، شماره 8 : 72).

و به طور کلی می توان گفت که «رسانه ها فراهم آورنده دانش و شکل دهنده ارزش هایند. اگر مستقیماً به کار وظایف آموزشی ویژه به عهده نظام های ارتباطی نهاده می شوند، آنها اغلب در زمینه هایی مؤثر می افتند که نظام های آموزشی رسمی در آنها بی تأثیر بوده اند. رسانه های ارتباطی چه عامداً به کار گرفته شوند و چه به صرف ماهیت ذاتی خویش عمل کنند، نظام های آموزشی موازی برای شهروند در حین آموزش مدرسه ای او و مخصوصاً آموزش مادام العمر فراهم می آورند که اغلب با آنها بسیار بیشتر و آسان تر ارتباط برقرار می کنند» (آقابیگلو، 1377: 25).

 

4- نظارت بر افکار عمومی

«در نظام های دموکراسی، روزنامه ها، مجله ها، رادیوها، تلویزیون ها و سینماها می توانند در راه گسترش ارتباط بین رهبری کنندگان و رهبری شوندگان خدمات مهمی انجام دهند و به عنوان آیینه تمام نمای افکار عمومی، در جلب همکاری مردم و شرکت دادن آنها در امور اجتماعی تأثیر فراوان به جا گذارند» (معتمدنژاد، 1383: 6).

«با تحولات عظیمی که در جوامع بشری از جهت ارتباطی، تکنولوژیک، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در قرن بیستم رخ داده است، مردم بیدار و هوشیار شده اند و برآنند که در شکل دادن به سرنوشت خود، مشارکت کنند. با توجه به این هوشیاری و میل روزافزون مردم به مشارکت، تصمیم گیران این نیرو را در محاسبات خود به حساب می آورند» (اسدی، 1375: 9).

در حکومت های دموکراتیک که افکار عمومی قوی تر است، دولت برای همسو کردن افکار عمومی با سیاست های خود، از وسایل ارتباط جمعی و فنون و ابزارهای پیچیده برای هدایت ا فکار مردم استفاده می کنند. به طور کلی وسایل ارتباط جمعی از مهم ترین عوامل شکل دهنده افکار عمومی هستند.

 

5- نقش های سیاسی

«امروزه تقریباً همه بزرگسالان می گویند که عمده اطلاعات سیاسی خود را از رسانه های جمعی کسب می کنند. اینان به طور کلی تا حدودی در باب امور جاری بهتر از کسانی که از رسانه ها کمتر استفاده  می کنند مطلع هستند. این تأثیر اطلاعاتی معمولاً در رسانه های چاپی قوی تر است و تنها گاهی در مورد تماشای تلویزیون صدق می کند. رسانه های گروهی علاوه بر در اختیار گذاشتن اطلاعات دقیق و تازه درباره رویدادهای سیاسی، به طور مستقیم یا غیرمستقیم ارزش های اساسی درباره مسائلی را که مورد توافق یک جامعه باشد، منتقل می کنند» (اکبر، 1368: 28).

 

6- نقش خبری

«مهمترین وظیفه و نقش اساسی وسایل ارتباطی، پیجویی و گردآوری اطلاعات در مورد احداث و رویدادهای ملی و فراملی و انتقال آنها به عموم مردم بدون در نظر گرفتن سلسله مراتب گروهی است» (دادگران، 1383: 129).

«به عبارت دیگر وسایل ارتباط جمعی به عنوان یکی از وظایف اصلی خود، پخش خبر و اطلاع را بر عهده دارند. رسالت این وسایل در انتقال سریع، بی طرفانه و آگاهی پخش اخبار وقایع دنیای ماست» (ساروخانی، 1371: 86).

به طور کلی فراوانی و گوناگونی وظایف اجتماعی وسایل ارتباطی از لحاظ اخبار و مطالبی که در اختیار افراد قرار می دهند، مسائل دشواری پدید می آورند. زیرا مطالبی که به نیازهای خبری پاسخ می دهند، با مطالبی که نیازهای روانی افراد را تأمین می کنند متفاوتند و صفات و مشخصات متضادی دارند.

نیازهای خبری افراد به پیام ها و مطالب پخش شده از وسایل ارتباطی، به طور مستقیم یا غیرمستقیم جنبه سودگیری دارد، چون انسان معمولاً اخبار را به منظور آگاهی بیشتر از اوضاع محیط اجتماعی و تعیین خط مشی صحیح زندگی تعقیب می کند و کوشش می نماید که آنها رابرای هدف های فردی یا جمعی مورد استفاده قرار دهد. بدین ترتیب خبرهای روزنامه یا رادیو یا  تلویزیون ها نقش راهنمایی انسان را ایفا می کنند و چون هر فرد روش زندگی خود را بر اساس آنها می گذارد، انتظار دارد که خبرها حقیقی، عینی و کامل باشند، هیچ واقعه ای و حادثه ای را مبهم و مرموز باقی نگذارند، قابل دسترسی و بهره برداری باشند، فوری و سریع در اختیار او قرار گیرند، روشن و ساده بیان شده باشند، تا بتوانند روش زندگی خود را با آنها منطبق سازد.

اما خبرها و مطالبی که به نیازهای روان انسانی پاسخ می دهند، دارای وضع دیگری هستند. این نوع خبرها جنبه تفریحی و تفننی دارند و انسان به خاطر ارضاء کنجکاوی و سرگرمی خود و پر کردن اوقات فراغت خویش آنها را دنبال می کند و با استفاده از آنها تا حدودی از قید خستگی ها و فشارهای زندگی رهایی می یابد. بنابراین مطالب سرگرم کننده، صفات و مشخصات مطالب آگاه کننده را دارا نیستند، حقیقی و عینی بودن آنها رعایت نمی شود، سرعت انتشار و کامل و جامع بودن آنها نیز اهمیت ندارند، در صورتی که جنبه های احساس آمیز، زیباپرستی، عاشقانه، قهرمان صفتانه یا خشونت آمیز آنها مورد توجه فروان افراد می باشند» (معتمدنژاد، 1383: 12).

 

7- توسعه فرهنگی و سیاسی

«رسانه های گروهی در توسعه فرهنگی نقش بسیار مهمی به عهده دارند. رسانه های گروهی داده های فرهنگی و خبری را پخش می کنند. خبر به مفهوم زودگذر، در مقابل فرهنگ قرار می گیرد که واقعیتی است پایدار و ماندنی ولی فرهنگی که از رسانه ها انعکاس داده می شود با فرهنگ کلاسیک نخبگان فرق می کند. فرهنگ رسانه ها، فرهنگ نامتجانس و ناپیوسته و بی نظم است. این فرهنگ  توده نام دارد که شامل داده های ناپایدار و شاخص های جزئی و ناقص است و تنها عامه جامعه از این فرهنگ استفاده  نمی کنند بلکه نخبگان نیز مصالح اولیه احساس و اندیشه خود را از فرهنگ رسانه ای می گیرند و به این طریق آثار تازه ای خلق می کنند و هم منبع تغذیه نخبگان- جهت نوآوری و ابداع- هستند که این امر به توسعه فرهنگی می انجامد» (اسدی و مهرداد، 1355: 11).

«در مورد توسعه اقتصادی باید گفت اگر رشد و توسعه ملی را محصول زندگی جمعی انسان ها بدانیم، قبل از هر چیز نمودهای آن را در تغییر و تحول اجتماعی باید جستجو کنیم. اگر بدانیم که رشد اجتماعی چیزی جز تکامل فکری و روحی انسان نیست، بر اهمیت روزافزون نقش انسان پی می بریم. انسانی که باید از رویدادهای اجتماعی و اقتصادی آگاهی یابد، از تکنولوژی مدرن برای رفاه بیشتر سود می برد و ازتحولات اقتصادی سرزمین خود و سایر کشورها مطلع می شود.

رسانه ها می توانند سهم بخش های سه گانه صنعت، کشاورزی و خدمات و تأثیرهای هر یک از آنهارا به مردم نشان دهند. آگاه کردن مردم از فعالیت های عمرانی، برنامه های اقتصادی، سنت های غلط ضد رشد، اهداف اقتصادی و مزایای بخش خصوصی نیز وظایف رسانه هاست» (اکرامی، 1355: 267).

 

8- نقش راهنمایی و رهبری

نقش رهبری کننده وسایل ارتباط جمعی و تأثیر آنها در بیداری و ارشاد افکار عمومی، روز به روز عیان تر می شود. البته امروز به طور دقیق نمی توان این وظایف را از هم تفکیک کرد. زیرا که یک پیام       می تواند علاوه بر کارکرد خبری دارای جنبه آموزشی یا سرگرمی نیز می باشد. دکتر «مهدی محسنیان راد» در این زمینه می گوید: «در حوزه ارتباطات به خطا برای رسانه ها کارکرد های متمایز از هم ذکر شده است» (عزیزی، 86-85 : 54).

«باید در نظر داشت که وسایل ارتباطی به طورکلی می توانند در توسعه اجتماعی و اقتصادی جوامع مخصوصاً در کشورهای در حال توسعه، وظایف بسیار حساسی عهده دار شوند. همچنانکه می دانیم مطبوعات در دو قرن گذشته تلاش کرده اند مبارزات آزادیخواهی ملل جهان را منعکس کنند و در میدان این مبارزات برای طرد استبداد و کسب دموکراسی از سلاح های برنده سیاسی بوده اند. همچنین درمبارزات استقلال طلبانه و ضداستعماری ملل عقب افتاده و در صحنه سیاسی بوده اند. همچنین در مبارزات انتخاباتی و رقابت احزاب و شخصیت ها، نقش مهمی بر عهده دارند، اگرچه بیشتر اهداف آنها اقتصادی شده است.

روزنامه ها و رادیوها و تلویزیون ها با پخش و گسترش اندیشه های نو در واقع وجدان اجتماعی افرادرا بیدار می کنند و با آشنا ساختن آنان به اهمیت اجرای برنامه های مملکتی، توجه سریع و وسیع همگان را به لزوم تحولات اساسی از قبیل تعدیل ثروت، مبارزه با بیسوادی و گسترش وسایل رفاه اجتماعی، جلب می کنند و آنان را برای شرکت در زندگی عمومی و دفاع از حقوق فردی و اجتماعی و قبول مسئولیت های بیشتر آماده می سازند» (معتمدنژاد، 1383: 5).

دکتر«مهدی محسنیان راد» در مورد سه وظیفه رسانه های جمعی شامل وظایف تفریحی و تبلیغی، راهنمایی و رهبری و خبری و آموزشی می گوید: این سه کارکرد رسانه تحت تأثیر یک مکتب فلسفی در قرن هفدهم، کاملاً مجزا و متمایز از یکدیگر تلقی می شدند. یعنی درست مثل یک استنباط مکتب خانه ای که امکان تداخل همزمان آموزش و بازی و سرگرمی را ناممکن می دانستند.