اصطلاح «ایرانی میانه» به زبان‌هایی اطلاق می‌شود که از پایان شاهنشاهی هخامنشی تا آغاز اسلام در سرزمین پهناور ایران به کار می‌رفته است. اما این حدود زمانی به کلی تقریبی است و برای تعریف این اصطلاح کفایت نمی‌کند. زیرا که از یک طرف قدیمی‌ترین آثاری که از این دوره باقی است متعلق به اواخر قرن اول پیش از میلاد مسیح است و بنابراین سه قرن با انقراض خاندان هخامنشی فاصله دارد؛ از طرف دیگر اسناد و نوشته‌هایی که مربوط به این دوره از زبان‌های ایرانی است تا اواخر قرن سوم هجری (اواسط قرن دهم میلادی) نیز وجود داشته و به دست آمده است. در حقیقت اصطلاح «ایرانی میانه»، اگر چه شامل زبان‌هایی است که در این دوره تاریخی متداول بوده، بیشتر ناظر به ساختمان این زبان‌ها است (خانلری، 201:1382).
زبان‌های دوره‌ی میانه را به دو گروه زبان‌های «ایرانی میانه غربی» و «ایرانی میانه شرقی» تقسیم می‌کنند. از گروه زبان‌های « ایرانی میانه غربی » از دو زبان آثار عمده ای در دست است: زبان‌های«پارتی» و «فارسی میانه یا پهلوی». زبان پارتی، زبان رایج دوره‌ی اشکانیان بوده که تا اوایل دوره‌ی ساسانی نیز بدان آثاری تالیف می شده است. این زبان در شمال و شمال شرقی ایران متداول بوده است. زبان فارسی میانه یا پهلوی، زبان جنوب و جنوب غربی ایران بوده و زبان رسمی دوران ساسانی به شمار می رفته است (تفضّلی، 1386: 12).
از زبان پهلوی اشکانی که «پهلوی» یا «پهلوانی» باید نامیده شود در دوره باستان اثری به جای نمانده است. از دوره میانه از این زبان، آثار زیادی به جای مانده است. این زبان در اوایل دوره اسلامی از میان رفته بوده و جای خود را به فارسی داده بوده است (ابوالقاسمی،131:1385).
از سده‌ی سوم هجری به بعد، اصطلاحپارسی/ فارسی تنها به فارسی دری اطلاق می‌شد و اصطلاح پهلوی/ فهلوی را برای زبان به کار رفته در متن های زرتشتی که در واقع بازمانده‌ی زبان رایج در روزگار ساسانیان پارسیگ (pārsīg) بود، بکار می‌بردند. به عبارتی دیگر، واژه‌ی پَهلَویگ (pahlawīg) که در روزگار ساسانیان تنها به زبان پارتی اطلاق می‌شد، در دوره‌ی اسلامی به صورت پهلوی/فهلوی به نامی برای زبان ساسانیان، که خودشان آن را پارسیگ می‌نامیدند، بدل شد. پس زبان رسمی شاهنشاهی ساسانی را فارسی میانه یا پهلوی ساسانی یا فقط پهلوی می نامند» (رضایی باغ بیدی، 1388: 135).
نوشته‌هایی که از زبان فارسی میانه یا پهلوی بر جای مانده، متنوع هستند. این آثار به دو دسته‌ی آثار «دینی» و «غیر دینی» تقسیم می شوند. البته آثار «غیر دینی» مانند تاریخ ، جغرافی و رسالات کوچک تعلیمی نیز رنگ و بوی دینی دارند و علت آن این است که چون قلم در دست علمای زردشتی و موبدان بوده است، بی تردید ردپایی از عقاید و مذهب زردشتی را در آنها می بینیم. آثار ادبی صِرف، از میان رفته است.
آثار باقیمانده از دوره‌ی میانه به چهار دسته با چهار نوع الفبا تقسیم می شود: الف)کتیبه‌های شاهان و رجال ساسانی؛ به زبانی که این کتیبه ها بدان نوشته شده است «فارسی میانه‌ی کتیبه‌ای» می گویند. ب) نوشته‌ی مسیحیان ایران؛ به زبانی که نوشته‌ی مسیحیان بدان نوشته شده است «فارسی میانه‌ی مسیحی» می گویند. ج) نوشته‌های زردشتیان ایران؛ به زبانی که نوشته‌های زردشتیان بدان نوشته شده است «فارسی میانه‌ی زردشتی» می‌گویند. د) نوشته های مانی و پیروان او؛ به زبانی که نوشته‌های زردشتیان بدان نوشته شده است «فارسی میانه‌ی ترفانی» می‌گویند (ابوالقاسمی، 1388: 156).
آثار «فارسی میانه‌ی زردشتی» متنوع هستند که شامل اندرزنامه ها، متون فلسفی و کلامی، متون فقهی و حقوقی، متون تاریخ و جغرافیا و رساله های کوچک تعلیمی می باشند. متن مورد نظر این پژوهش «ماه فروردین روز خرداد» نام دارد که در مجموعه‌ی رساله های کوچک تعلیمی قرار دارد.
«ماه فروردین روز خرداد» از متون متاخر دوره‌ی ساسانیان محسوب می شود و از لحاظ زبانی به فارسی نو نزدیک است و این احتمال وجود دارد که بعدها در آن دستکاری هایی صورت گرفته است، زیرا نفوذ فارسی نو در آن دیده می شود. این رساله درباره‌ی خجستگی روز ششم فروردین (که در ایران باستان روز خرداد نامیده می شد) است و در آن به رویدادهای اساطیری برجسته ای اشاره شده است که از آغاز آفرینش تا پایان جهان در این روز روی داده و یا روی خواهد داد. این رساله شامل چهل و هفت بند است. جملات آن ساده و روان است. رویـدادهای این متن از لحاظ زمانی به دو بخش تقسیم می شوند. بخش نخست شامل ( بند 1 تا 27) رویدادهایی هستند که به وقوع پیوسته اند و بخش دوم (بند 28 تا 47) رویدادهایی هستند که در آینده به وقوع خواهند پیوست. متن با پرسش زردشت از اهورا مزدا شروع می شود. اینکه چرا روز خرداد از ماه فروردین، از دیگر روزها بزرگتر و بهتر است و پاسخ‌های هرمزد به زردشت، محتوای متن را تشکیل می دهد. پیدایش کیومرث در جهان ، هوشنگ، سوار شدن تهمورث بر پشت اهریمن، بی مرگ شدن جهان بواسطه‌ی جم و چندین رویداد دیگر، در این روز خاص به وقوع پیوسته است. در بخش دوم متن به رویدادهایی که در آینده به وقوع خواهند پیوست، پرداخته می شود؛ مانند: ظهور بهرام و رجاوند، بیرون آمدن پشوتن از کنگدژ، ظهور سوشیانس و رستاخیز و … . متن از لحاظ در برداشتن مطالب اسطوره‌ای، با اهمیت است. هر بند این رساله موضوع مجزا و واحدی دارد و مستقل از دیگر بندهاست و رویدادها به ترتیب زمانی نوشته شده‌اند و جملات به صورت خبری و کوتاه آمده اند و افعال هم به صورت گذشته و آینده در این متن وجود دارند. در مجموع این ویژگی ها باعث منحصر به فرد شدن این متن شده‌اند (تفضلی، 1386: 293-294).
اکثر شخصیت‌های یاد شده در این رساله را، در شاهنامه فردوسی و متون اوستایی می‌بینیم؛ اما این شخصیت ها در متون پهلوی، اوستا و شاهنامه دقیقاً مشابه هم نیستند.
اسطوره ها بخش مهمی از تاریخ را در بر می گیرند و به نوعی بیانگر اعتقادات و تفکرات مردم و فرهنگ جامعه اند و سینه به سینه به نسل های بعدی در قالب داستان‌های نغز و شیرین منتقل می شدند. بنابراین موضوع اسطوره در ادبیات ما جایگاه مهمی دارد و نقل اسطوره در کتابهای ادبی و تاریخی بیانگر اهمیت آنها در فرهنگ و جامعه‌ی ایرانی است. بنابراین کار بر روی این پژوهش، نیازمند دانش دقیق در مورد اسطوره ها و شخصیت های اسطوره ای یاد شده در متن است.
این متن در مجموعه DP نسخه‌ای کهن که متعلق به دستور پشوتن سنجانا بوده و تاریخ کتابت ندارد، به چاپ رسیده است (تفضلی، 1386: 329).
از جمله اهداف این تحقیق، بررسی تحول واژگان در فارسی میانه و سیر این تحول تا فارسی نو است که به مطالعه و شناخت صحیح از ساختار زبان فارسی، نیازمند است. همچنین بررسی ریشه‌شناسی واژه‌ها و آوردن معادل های اوستایی، فارسی باستان، پهلوی اشکانی و ترفانی برای واژه‌ها، از دیگر اهداف این تحقیق می‌باشد؛ ضمن اینکه به توضیح در مورد مطالب اسطوره‌ای موجود در متن پرداخته می‌شود.

1-2 اهمیت و ضرورت تحقیق

متن های بازمانده از گذشتگان دور، پژوهشگر علاقمند در این زمینه را وا می دارد در این متون تفحص کند، رسالات کوچک تعلیمی در زمره‌ی ادبیات غیر دینی پیش از اسلام قرار دارند و شامل موضوعاتی درباره‌ی تعلیم و تربیت در عهد ساسانی، اسطوره ها، فرهنگ و آداب پادشاهان ساسانی و همچنین بیانگر ویژگی های فرهنگی مردم پیش از اسلام و پس از اسلام هستند. و به دلیل داشتن این اطلاعات فرهنگی از ارزش خاصی برخوردارند. رساله‌ی «ماه فروردین روز خرداد» یک متن اسطوره ای است که محتوای آن رویدادهای مهمی است که در روز خرداد (روز ششم فروردین) از ماه فروردین اتفاق افتاده است. مثل پیدایش جهان در این روز، ظهور کیومرث و هوشنگ و بی مرگ شدن جهان در دوران پادشاهی جم و نیز رویدادهایی مثل ظهور سوشیانس و … که در آینده قرار است اتفاق بیفتند. با توجه به اهمیت مباحث آمده در این متن و عدم وجود کاری نو و پژوهشی که بر اساس دانش نوین ایران شناسی باشد، ضرورت این تحقیق احساس می شود.

1-3 هدف تحقیق

هدف از این تحقیق بررسی زبان شناختیو اسطوره شناختی متن پهلوی «ماه فروردین روز خرداد» است و همچنین مقدمه‌ای کامل همراه با حرف‌نویسی، آوانویسی، ترجمه روان فارسی به همراه یادداشت‏هایی زبان شناختی ارائه شده است. در پایان واژه نامه‌ی بَسامدی که در آن مفهوم کلمات به همراه ریشه‏ی آنها و گونه‏های مختلف آن واژه به زبان‏های دیگراست، آورده شده است.

1-4 پیشینه تحقیق

پیچیدگی‌های متون پهلوی همواره مورد توجه پژوهشگران غربی و ایرانی بوده است، لذا در خصوص متن پهلوی ماه فروردین روز خرداد به موارد ذیل می توان اشاره کرد.
هورن (1893)، به ریشه شناسی افعال پهلوی پرداخته و برای آنها، معادل فارسی نو آورده است. هوبشمان (1895)، واژه های فارسی را ریشه شناسی کرده است. بارتولومه (1904)، در کنار واژه های اوستایی معادلهای پهلوی آنها را هم آورده است. جاماسب آسانا (1913)، این متن را به فارسی ترجمه کرده است. کانگا (1946)، این متن را به انگلیسی ترجمه کرده است و کیا آنرا به فارسی برگردانده است.نیبرگ (1964)، دستور زبان جامعی برای واژه های پهلوی با ذکر گونه های مختلف کلمات و افعال و حتی حروف آورده است. شروو (2007)، درباره‌ی زبان پهلوی بحث های قابل توجهی ارائه داده است. ماریا ماتسوخ و رونالد اِمریک (2009)، درباره‌ی تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، مطالب مفصلی آورده اند.کیا (1331)، این متن را آوانویسی و ترجمه کرده است. بهار (1347)، این متن را به فارسی ترجمه کرده است. عریان (1371)، این متن را آوانویسی و ترجمه کرده است. میرزای ناظر (1373)، این متن را آوانویسی و ترجمه کرده و یادداشت هایی هم به آن افزوده است. لازم به ذکر است که این متن، فاقد مباحث ریشه شناسی و اسطوره شناختی است. منصوری (1384)، به بررسی ریشه‌شناسی واژه‌ها و افعال زبان پهلوی پرداخته است و منبع حائز اهمیتی می‌باشد. ابوالقاسمی (1385)، ماده ها و ریشه های فعل های پهلوی را با ذکر صورت ضعیف و قوی آنها به طور کامل مورد بررسی قرار داده است. وی همچنین (1387)، به ریشه شناسی واژه ها و تحول آوایی آنها تا فارسی امروز پرداخته است. آموزگار و تفضلی (1386)، توضیح مختصری در خصوص دستور زبان فارسی میانه و نیز واژه‌های پهلوی به همراه ترجمه‌ی فارسی و ساختار دستور هر کلمه آورده‌اند. تفضلی (1386)، تمام ادبیات پهلوی را بررسی نموده و بعد از معرفی متن‌های پهلوی، به معرفی کوتاهی از محتوا و موضوع ماه فروردین روز خرداد پرداخته، و در آخر گفته است که این اندرز به فارسی ترجمه شده است. ابوالقاسمی (1387)، در اثر دیگری، به طور کامل نقش واژه‌ها و کاربرد آنها در جملات فارسی میانه را مورد بررسی قرار داده است.منصوری و حسن‌زاده (1387)، در کتابی به بررسی ریشه‌شناختی افعال در زبان فارسی پرداخته‌اند. راستارگویوا (1379)، نکات بسیار مهمی را در مورد کل دستور زبان پهلوی آورده است. مکِنزی (1388)، واژه‌های پهلوی را ترجمه نموده است. این کتاب به عنوان معتبرترین اثر برای یافتن واژه های این متن می باشد و این بر اساس آن آوانویسی می شود. فرهنگ یاد شده در بردارنده املای پهلوی واژه ها، معنی فارسی و حرف نویسی و آوانویسی آنهاست. رجب پور شیرازی (1390)، بندهای 1 تا 289 متن پهلوی دینکرد ششم را حرف نویسی، آوانویسی و ترجمه کرده و واژه نامه ریشه شناسانه ی آنرا ارائه داده است. دیده خورشید (1390)، به بررسی بندهای 290 الی آخر متن پهلوی دینکرد ششم، همراه با حرف نویسی، آوانویسی و ترجمه آن پرداخته است. زاهدی (1391)، در پایان نامه ای با موضوع اندرزی، به بررسی حرف نویسی، آوانویسی، ترجمه، تجزیه و تحلیل دستوری و اشتقاقی واژه ها و تدوین واژه نامه بسامدی پرداخته است.ید ملت (1391)، در متن اندرز اوشنر دانا به حرف نویسی، آوانویسی و ترجمه پرداخته و واژه نامه بسامدی برای آن تدوین کرده است.شرقی (1392)، متن پهلوی گزارش شطرنج و نهش نیواردشیر را حرف نویسی، آوانویسی و ترجمه کرده است.متین پور (1392)، متن پهلوی اندرز دستوران به بهدینان را حرف نویسی، آوانویسی، ترجمه کرده است و واژه نامه ریشه شناختی و یادداشت هایی هم به آن افزوده است. در سایت Titus که اکثر متن‌های پهلوی آوانویسی شده ، آوانویسی متن ماه فروردین روز خرداد نیز آورده شده است.

1-5 روش تحقیق

روش کار این پژوهش، کتابخانه‌ای می‌باشد، بدین صورت که این متن ابتدا بر اساس فرهنگ کوچک زبان پهلوی مکنزی بند بند حرف‌نویسی، آوانویسی و ترجمه می‌شود و تمامی واژه‌های پهلوی آن فیش‌برداری شده و معنی فارسی هر واژه و گونه‌های دیگر آن به زبان‌های دیگر مانند اوستایی، فارسی باستان، ایران باستان، سنسکریت، پهلوی اشکانی و ترفانی آن نوشته شده و نقش دستوری آن کلمه بررسی می‌شود، که در صورت لزوم درباره واژه‌های دشوار، یادداشت‌های زبان‌شناختی نوشته می‌شود و همچنین درباره‌ی واژه های اسطوره ای، مطالب و یادداشتهای اسطوره شناختی آورده می شودو در پایان واژه‌نامه بَسامدیریشه‌شناختی پهلوی خواهد بود که در این بخش ترتیب کلمات بر اساس صورت آوانویسی و به ترتیب حروف الفبای پهلوی به شیوه‌ی مکِنزی ارائه می‌شود.

فصل دوم
معرفی متن پهلوی ماه فروردین، روز خرداد
2-1 محتوای متن

متن پهلوی «ماه فروردین، روز خرداد» درباره‏ی خجستگی روز ششم فروردین (=روز خرداد) نوشته شده و در آن رویدادهای اساطیری مهمی که از آغاز آفرینش تا پایان جهان در این روز فرخنده، روی داده یا روی خواهد داد، نگاشته شده است.
تنها شخصیت تاریخی که از او در این نوشته یاد شده خسرو پرویز (=خسرو هرمزدان) می‏باشد؛ بنابراین تاریخ این نوشته را باید به دوره‏ی کشورداری خسرو پرویز در سال‏های 607-608 میلادی، یعنی پیش از نبرد خسرو پرویز با «هراکلیوس» قیصر روم و پیش از مرگ وی در سال 630 دانست. زیرا از این پیش‏آمدهای ناگوار اواخر دوره‏ی فرمانروایی خسرو در آن نشانی نیست.
این متن شامل 47 بند می‏باشد. بند 1 و 2 شامل پرسش و پاسخ می‏باشد. در بند 1 زردشت علت اهمیت روز خرداد از ماه فروردین را از اوهرمزد می‏پرسد. و اوهرمزد در بند 2 به او چنین پاسخ می‏دهد که در این روز جانِ جهانیان را آفریده است.
بند 3 تا 12 رویدادهایی که در این روز اتفاق افتاده است به ترتیب زمانی آورده شده است. پیدایی کیومرث در جهان، کشته شدن دیو ارزور به دست کیومرث، روییدن مهری و مهریانه از زمین در این روز، پدیدار شدن هوشنگ پیشدادی، به باره گرفتن اهریمن به واسطه‏ی تهمورث، بی‏مرگ و بی‏پیری کردن جهان توسط جم در این روز، و در این روز بود که فریدون جهان را بخش کرد.
بندهای 16 تا 27 مانند بندهای پیشین شامل رویدادهایی است که در گذشته اتفاق افتاده است، مانند: در روز خرداد از ماه فروردین منوچهر بر کین ایرج بیرون آمد و سلم و توز را از برای کین ایرج بکشت. در این روز سام نریمانان سناویزک دیو را کشت. همچنین اژدهاک را هم در این روز کشت. کیخسرو پسر سیاوش افراسیاب را در همین روز کشت و نیز در همین روز بود که او با شکوه به بهشت رفت. در این روز بود که منوچهر و آرش زمین از افراسیاب باز پس گرفتند و زردشت در این روز به همپرسگی هرمزد رسید و دین مزدیسنان را از هرمزد گرفت و سرانجام کی‏گشتاسب‏شاه از زردشت دین را پذیرفت.
از بندهای 28 تا 47 شامل رویدادهایی می‏شوند که در آینده اتفاق خواهند افتاد، مانند: ظهور بهرام ورجاوند. بیرون آمدن پشوتن از کنگدژ، ظهور هوشیدر و اتفاقاتی که در زمان او روی خواهد داد. در همین روز سام نریمان اژدهاک را خواهد کشت و پادشاه خواهد شد و پس از او 57 سال کیخسرو پادشاه شود و سوشیانس موبدان موبد. بعد از آنها کی‏گشتاسب به شاهی می‏رسد و زردشت موبدان موبد خواهد شد. در همین روز رستاخیز و تنِ پسین صورت خواهد گرفت و جهان بی‏مرگ می‏شود. اهریمن و دیوان در این روز ناکار خواهند شد. این زمین در این روز به ستاره پایه خواهد رفت و گرودمان از جای خود به ستاره پایه می‏آید و همه جا گرودمان خواهد شد. مردم به سن چهل ساله و پانزده ساله برانگیخته خواهند شد. زنان و مردانی که همسر نداشته‏اند، دارای همسر خواهند شد و در نهایت مردم همیشه سیر و آسوده خواهند ماند و آرزوی خوردن چیزی نخواهند کرد و جهان پاک و بی‏مرگ خواهد شد.

2-2 سبک نگارش متن

علاوه بر مطالبی که تاکنون ارائه شده در این بخش به سبک، ترکیب و ساخت جمله‏های متن پهلوی ماه فروردین روز خرداد پرداخته می‏شود. این متن سبک ساده‏ای دارد و جمله‏های آن کوتاه و روشن است. بسیاری از واژگان این متن به فارسی نو رسیده است.
یکی از ویژگی‏های نگارشی این متن این است که پُر است از اسامی خاص، و تا جایی که ممکن بوده است نگارنده صورت‏های دیگر این اسامی خاص را آورده است. و این خود یکی از برجستگی‏های این متن است.
از دیگر موارد ساختار دستوری ماضی نقلی مجهول در فعل xward §st§d که متشکل از دو جزء xward (بن ماضی) و §st§d (فعل مضارع اخباری، سوم شخص مفرد) می‏باشد. این دو با هم فعل ماضی نقلی، مجهول، سوم شخص مفرد در مفهوم جمع را می‏سازند و در این ساختار فاعل منطقی (آنکه)، است. این افعال در زبان پهلوی از برجستگی خاصی برخوردارند.
ud ka g©øt xward §st§d pad d¦d ī Øehel s¦lag abar hang§z§nd. ud ka g©øt n§ xward §st§d pad d¦d ī p¦nzdah s¦lag ul hang§z§nd.
و آنکه گوشت خورده است به سن چهل ساله برانگیخته شود و آنکه گوشت نخورده است به سن پانزده ساله برانگیخته شود.
یا “آن‏هایی که گوشت خورده‏اند به سن چهل ساله برانگیخته شوند و آن‏هایی که گوشت نخورده‏اند به سن پانزده ساله برانگیخته شوند”.

افعال ماضی متعدی ارگاتیو نیز در این متن زیاد به چشم می خورد:
به عنوان نمونه در بندهای 5، 10، 12:
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Goy©mart Arzªr b§ ©zad.
ماه فروردین روز خرداد کیومرث ]دیو[ ارزو ]را[ بکشت.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d ¬am paym¦nag az duøox b§ ¦ward ud andar g§h¦n © payd¦gīh mad.
ماه فروردین روز خرداد جم پیمانه از دوزخ بیاورد و در جهان آشکار شد.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Fr§d©n baxøiøn ī g§h¦n kard.
ماه فروردین روز خرداد فریدون جهان را تقسیم کرد.
از مشخصه‌های این متن استفاده از افعال مضارع اخباری در مفهوم آینده می باشد. و این افعال از بند 27 تا آخر وجود دارند. مثل: ras§d در بند 27
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d dah haøt Øiø pad dah haøt s¦l © husraw Ohrmazd¦n ras§d.
و همچنین افعال دیگر از این دست مثل: ¦y§d, kun§d, ئø§d, gīr§d, baw§d, ©zan§d و …

در دو مورد فعل ماضی لازم به چشم می خورد. بند 2 و بند 15
Ohrmazd passox d¦d kª Spit¦m¦n Zardu (x)øt m¦h ī Frawardīn r©z ī Hord¦d gy¦n ī g§h¦nīg¦n d¦d h§m.
اوهرمزد پاسخ داد که ]ای[ زردشت سپیدمان ماه فروردین روز خرداد جان جهانیان دادم (= آفریدم).
Salm ud Tªz andar pidar a-burd-fram¦n øud h§nd ud Eriz ī br¦d ī xw§ø r¦y b§ ©zad h§nd.
سلم و توز در برابر پدر نافرمان شدند و ایرج برادر خویش را بکشتند.

مورد دیگر افعال مرکب است. مثل: ab¦z stad در بند 22.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d ManªøØihr ud Ereø ī ø§b¦g-tigr zamīg az Fr¦siy¦g ī Tªr ab¦z stad.
ماه فروردین روز خرداد منوچهر و آرش چابک‌تیر زمین از افراسیاب تورانی باز گرفت[ند].
این فعل مرکب از پیشوند ab¦z و فعل ماضی، سوم شخص مفرد stad می‏باشد.
در فارسی میانه پسوندها از عوامل کاربردی می‏باشند که در بسیاری از موارد اسم را به صفت یا برعکس صفت را به اسم تبدیل می‏کنند. در بند 9 واژه‏ی ab§-marg و ab§-zarm¦n که از دو جزء ab§ (پیشوند) و marg (اسم) تشکیل شده و با هم صفت را به وجود آورده است.
افعال مضارع اخباری در اکثر بندها به کار برده شده است. همچون افعال: kun§d, ¦y§d و d¦r§nd و …
اسامی مصدری بسیاری که از یک ماده مضارع با افزودن پسوند مصدرساز iøn تبدیل به اسم مصدر شده‏اند، همانند: xwariøn و zīniøn در بند 47.
در این متن افعال از ابتدا تا بند 26 به صورت ماضی آمده‌اند و از بند 27 به بعد به صورت مضارع در معنای آینده آمده‌اند.
2-3 زمان تألیف متن

اسطوره‏ها بخش مهمی از تاریخ را دربر می‏گیرند و به نوعی بیانگر اعتقادات و تفکرات مردم و فرهنگ جامعه‏اند و سینه به سینه به نسل‏های بعدی در قالب داستان‏های نغز و شیرین منتقل می‏شوند. بنابراین موضوع اسطوره در ادبیات ما جایگاه مهمی دارد و نقل اسطوره در کتاب‏های ادبی و تاریخی بیانگر اهمیت آن‏ها در فرهنگ و جامعه‏ی ایرانی است.
متن اسطوره‏ای «ماه فروردین، روز خرداد» از متون متأخر دوره‏ی ساسانیان محسوب می‏شود و از لحاظ زبانی به فارسی نو نزدیک است و این احتمال وجود دارد که بعدها در آن دستکاری‏هایی صورت گرفته است، زیرا نفوذ فارسی نو در آن دیده می‏شود. این رساله درباره‏ی خجستگی روز ششم فروردین (که در ایران باستان روز خرداد نامیده می‏شد) است.
احتمال دارد این رساله در اواخر دوره‏ی ساسانی تألیف شده باشد اما در نثر آن بعدها دستکاری کرده باشند زیرا جای پای نفوذ فارسی در آن دیده می‏شود. متن این رساله در مجموعه‏ی متون پهلوی به چاپ رسیده و چند بار نیز به فارسی ترجمه شده است (تفضلی، 1376: 294). این متن نخستین بار توسط دستور کیخسرو جاماسب جی جاماسب آسا نا در سال 1900 ترجمه شده است (عریان، 1371: 33).
2-4 نسخه‏ها

تاریخ کتابت نسخه‏های خطی پهلوی موجود با زمان تألیف این متون (قرن سوم هجری/ نهم میلادی) نسبتاً فاصله‏ی زیادی دارد. قدیمی‏ترین نسخه‏های موجود به فرن چهاردهم برمی‏گردد که بیشتر آن در کرمان نوشته شده است. نسخه‏های موجود در هند از روی نسخه‏هایی که از ایران به هند برده شده است، می‏باشد. اما بیشتر نسخه‏های موجود در قرن‏های 18 و 19 انجام شده‏اند. در شیوه نگارش نسخه‏های ایرانی و هندی از نظر قلم تفاوت‏هایی وجود دارد (تفضلی، 1386: 325).
مجموعه‏ی DP: نسخه‏ای کهن که متعلق به دستور پشوتن سنجانا بوده است و تاریخ کتابت ندارد و مشتمل بر این متون است. بخشی از جاماسپ‏نامه‏ی پهلوی، بخشی از اندرز آذرباد مهرسپندان، ماه فروردین روز خرداد، درخت آسوری، گزارش شطرنج، پنج خیم روحانیان، آیین‏نامه‏نویسی، پیمان زناشویی، واژه‏ای چند از آذرباد مهرسپندان ، داروی خرسندی، سور سخن، آمدن شاه بهرام ورجاوند وخیم و خرد فرخ‏مرد که جز جاماسب‏نامه همه در متون پهلوی چاپ شده‏اند.

فصل سوم
حرف نویسی، آوانویسی، ترجمه و ‏یادداشت‏ها

PWN ŠM Y d’t’l ‘whrmzd
Pad n¦m īd¦d¦r Ohrmazd
به نام آفریننده اوهرمزد

BYRH Y plwltyn’ YWM Y hwrdt

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

m¦h ī Frawardīn r©z ī Hord¦d
ماه فروردین روز خرداد
1
pwrsyt ‘hlwb’ zltw (h)øt MN ‘whrmzd AYK ME l’d mltwm’n BYRH plwltyn’ YWM Y hwrdt MN ‘p ̅’ryk YWMyh’ PWN MS W ŠPYL W gl’myk-tl YHSNN-d.
pursīd ahlaw Zardu (x)øt az Ohrmazd kª ا r¦y mard©m¦n m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d az ab¦rīg r©zīh¦ pad meh ud weh ud gr¦mīg-tar d¦r§nd.
1
اهلو1زردشت2 از اوهرمزد پرسید که برای چه مردمان ماه فروردین روز خرداد [را] از دیگر روزها بزرگتر3، بهتر4 و گرامی‌تر می‌دارند.

2
‘whrmzd pshw’ YHBWN-t AYK spyt’m’n zltw (h)øt BYRH Y plwltyn’YWM Y hwrdt HYA Y gyh’nyk’n d’t HWE-m.
Ohrmazd passox d¦d kª Spit¦m¦n Zardu (x)øt m¦h ī Frawardīn r©z ī Hord¦d gy¦n ī g§h¦nīg¦n d¦d h§m.
2
اوهرمزد پاسخ داد که ]ای[زردشت سپیتمان، ماه فروردین روز خرداد جانِ جهانیان دادم (=آفریدم).

3
BYRH Y plwltyn’ YWM Y hwrdt ‘dl-yc ‘n’ylc bwn pyt’k YHWWN-t.
m¦h ī Frawardīn r©z ī Hord¦d §r-iz an§r-iz bun payd¦g bªd.

3
ماه فروردین روز خرداد، بن ایرانی و نیزغیر ایرانی پیدا بود (=پیدا شد).

4
BYRH plwltyn’ YWM Y hwrdt g’ywkmlt BYN gyh’n OL pyt’kyh YATWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Goy©mart andar g§h¦n © payd¦gīh ¦mad.

4
ماه فروردین روز خرداد، کیومرث1 در جهان به پیدایی آمد.

5
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt g’ywkmlt ‘lzwl BRA YKTWN-t’.

m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Gay©mart Arzªr b§ ©zad.
5
ماه فروردین روز خرداد، کیومرث [دیو] ارزور1 [را] بکشت2.
6
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt myhlyh W myhly’nyh MN zmyk pr’c lwst.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d mihrīh ud mihriy¦nīh az zamīg fr¦z rust.
6
ماه فروردین روز خرداد مهری و مهریانه1 از زمین فراز رُست]ند[2.

7
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt hwøn’k Y pyød’t BYN gyh’n OL pyt’kyh mt.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d H©øang ī p§ø-d¦d andar g§h¦n © payd¦gīh mad.
7
ماه فروردین روز خرداد، هوشنگ پیشداد1 در جهان به پیدایی آمد.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

8
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt thmwlp ‘hlmn Y dlwnd PWN b’lk’ OBYDWN-t 30 ŠNT.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Tahmurip Ahreman ī douwand pad b¦rag kard sīh s¦l.
8
ماه فروردین روز خرداد، تهمورث1، اهریمن2 ناپاک [را] سی سال اسب [خود] کرد (=گرفت).
9
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt ym gyh’n ‘py-mlk krt ‘py-zlm’n krt.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d ¬am g§h¦n ab§-marg kard ab§-zarm¦n kard.

9
ماه فروردین روز خرداد، جم1 جهان [را] بی‌مرگ کرد، بی‌پیری کرد.
10
BYRH plwltyn’ YWM Y hwrdt ym ptm’nk MN dwøhw BRA YHYTWN-t W BYN gyh’n OL pyt’kyh mt.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d ¬am paym¦nag az duøox b§ ¦ward ud andarg§h¦n © payd¦gīh mad.

10
ماه فروردین روز خرداد، جم پیمانه1 از دوزخ بیاورد و در جهان آشکار شد.
11
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt ym ‘stwkd’nyh’ kn-t OL ANŠWTA’n plmwt kntn’ AMT-ø’n plmwtk Y ym HZYTWN-t YWM PWN nwk-lwc krt W nwk-lwc ŠM HNHTWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d ¬am ast©d¦nīh¦ kand © mard©m¦n framªd kandan ka-ø¦n framªdag ī ¬am dīd r©z pad n©g-r©z kard ud n©g-r©z n¦m nih¦d.

11
ماه فروردین روز خرداد، جم استودان‌ها [را] کرد1 و به مردمان [نیز] فرمان کردن داد، وقتی که ایشان فرموده‌ی جم را دیدند، روز به نوروز کردند و نوروز نام نهادند.
12
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt plytwn HLKWNøn Y gyh’n krt.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Fr§d©n baxøiøn ī g§h¦n kard.
12
ماه فروردین روز خرداد، فریدون1 جهان را تقسیم کرد.
13
hlwm OL slm d’t W twlkst’n OL twc d’t ‘yl’n øtr’ OL ‘ylyc d’t’.
Hr©m © salm d¦d ud Turkest¦n © Tªz d¦d Er¦n øahr © Eriz d¦d.
13
رُم [را] به سلم1 داد و ترکستان [را] به توز2 داد. ایرانشهر [را] به ایرج3 داد.
14
W 3 dwhtl bwht hwslw’ t’cyk’n ø’ BRA BOYHWN-st W PWN NYŠEyh BRA pwsl’n YHBWN-t.
ud s§ duxtar boxt Husraw T¦zīg¦n ø¦ b§ xw¦st ud pad zanīh b§ pusar¦n d¦d.
14
و سه دختر بخت خسرو1 تازیگان شاه [را] بخواست و به زنی به پسران داد.
15
slm W twc BYN ABYtl ‘bwltplm’n OZLWN-t HWE-d W ‘dlyc Y AH Y NPŠE l’d BRA YKTWN-t HWE-d.
Salm ud Tªz andar pidar a-burd-fram¦n øud h§nd ud Eriz ī br¦d ī xw§ø r¦y b§ ©zad h§nd.
15
سلم و توز در برابر پدر نافرمان شدند و ایرج برادر خویش را بکشتند.
16
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt mnwøcyhl QDM kyn Y ‘ylØ bylwn mt W slm W twc l’d PWN kyn’ Y ‘ylc BRA YKTWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d ManªøØihr abar k§n ī Eriz b§r©n mad ud Salm ud Tªz r¦y pad k§n īĒriz b§ ©zad.
16
ماه فروردین روز خرداد، منوچهر1 بر کینه‌ی ایرج بیرون آمد و سلم و توز را [از] برای کینه‌ی ایرج بکشت2.
17
BYRH plwltyn’ YWM Y hwrdt s’m Y nylym’n’n sn’yck ŠDYA l’d BRA YKTWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d s¦m ī Nirīm¦n¦n San¦w§zag d§w r¦y b§ ©zad.
17
ماه فروردین روز خرداد، سام نریمانان1 سناوزگ‌دیو2 را بکشت.
18
BYRH plwltyn’ YWM Y hwrdt s’m Y nylym’n’n ‘Ø Y d’hk l’d BRA YKTWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d S¦m ī Nirīm¦n¦n ¦z ī Dah¦g r¦y b§ ©zad.

18
ماه فروردین روز خرداد، سام نریمانان اژدهاک1 را بکشت.
19
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt g’ywkmlt ‘lzwl ‘hlmn hwnøk BRA YKTWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Gay©mart Arzªr Ahreman hunuøak b§ ©zad.
19
ماه فروردین روز خرداد، کیومرث ارزور1 فرزند اهریمن را بکشت.
20
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt kdhwslwb syd’whø’n pl’sy’k Y twl PWN kyn Y AB’ Y NPŠE BRA YKTWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d kay-husraw Siy¦waxø¦n Fr¦siy¦g ī Tªr pad k§n ī pid ī xw§ø b§ ©zad.
20
ماه فروردین روز خرداد کی‌خسرو1 پسر سیاوش2 افراسیاب3 تورانی را [از] برای کینه‌ی پدر خویش بکشت.
21
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt kdhwslb syd’whø’n PWN økwh OL Y glwtm’n OZLWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d kay-husraw Siy¦waxø¦n pad øk©h © gar©dm¦n øud.
21
ماه فروردین روز خرداد، کی‌خسرو پسر سیاوش باشکوه به گرودمان1 رفت.
22
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt mnwøcyhl W ‘ylø Y øp’ktgl zmyk MN pl’sy’k Y twl ‘p’c YNSBWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d ManªøØihr ud Ereø ī ø§b¦g-tigr zamīg az Fr¦siy¦g ī Tªr ab¦z stad.
22
ماه فروردین روز خرداد، منوچهر و آرش1 چابک‌تیر سرزمین را از افراسیاب تورانی باز گرفت]ند[2.
23
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt kdhwslwb syd’whø’n p’thø’yh OL lwl’sp ‘pspwlt BNPŠE PWN pylwcklyh OL glwtm’n OZLWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d kay-husraw Siy¦waxø p¦dixø¦yīh © Lur¦sp abespurd xwad pad p§r©zgarīh © gar©dm¦n øud.
23
ماه فروردین روز خرداد، کی‌خسرو پسر سیاوش پادشاهی به لهراسب1 سپرد [و] خود با پیروزگری به گرودمانشد (=رفت).
24
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt zltw (h)øt Y spyt’m’n Ol wynøn W hmpwrskyh ‘whrmzd Y hwt’y YHMTWN-yt.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Zardu (x)øt ī Spit¦m¦n © w§niøn ud ham-pursagīh Ohrmazd ī xwad¦y rasīd.
24
ماه فروردین روز خرداد، زردشت سپیتمان به دیدار و همپرسگی هرمزد خدای رسید.
25
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt zltw (h)øt Y spyt’m’n dyn’ m’zdysn’n MN ‘whrmzd Y hwt’y BRA MKBLWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Zardu (x)øt ī Spit¦m¦n d§n ī m¦zd§sn¦n az Ohrmazd ī xwad¦y b§ padīrift.
25
ماه فروردین روز خرداد، زردشت سپیتمان دین مزدیسنان از اوهرمزد خدای بپذیرفت.
26
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt kd-wøt’sp-ø’ dyn’ MN zltw (h)øt BRA MKBLWN-t.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d kay-wiøt¦sp-ø¦ d§n az Zardu (x)øt b§ padīrift.
26
ماه فروردین روز خرداد، کی‌ویشتاسپ‌شاه1 دین از زردشت بپذیرفت.
27
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt 10 8 MNDOM PWN 10 8 ŠNT OL hwslwb ‘whrmzd’n YHMTWN-yt.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d dah haøt Øiø pad dah haøt s¦l © husraw Ohrmazd¦n ras§d.
27
ماه فروردین روز خرداد، هجده چیز به هجده سال به خسرو هرمزدان1 رسید.
28
BYRN plwltyn YWM Y hwrdt w’hl’m Y wlc’wnd MN hndwk’n OL pyt’kyh YATWN-yt.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d Wahr¦m ī Warz¦wand az hindªg¦n © payd¦gīh ¦y§d.

28
ماه فروردین روز خرداد، بهرام ورجاوند1 از هندوستان ظهور می‌کند.
29
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt pyøywtwn Y wøt’sp’n MN KNgdc OL ‘yl’n øtr’ YATMN-yt W dyn Y m’zd (y)sn’n lwb’k OBYDWN-X.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d p§øy©tan ī wiøt¦sp¦n az gang-diz © Ēr¦n øahr ¦y§d ud d§n ī m¦zd§sn¦n raw¦g kun§d.

29
ماه فروردین روز خرداد، پشوتن1 پسر ویشتاسپ از کنگدژ2 به ایرانشهر می‌آید و دین مزدیسنان را رواج می‌دهد.
30
BYRH plwltyn YWM Y hwrdt hwløytl Y zltw (h)øt’n OL wynøn W hmpwrsøn Y ‘whrmzd hwt’y YHMTWN-yt W dyn’ Y m’zd (y)sn’n MN ‘whrmzd hwt’y PWN ‘ywb’l BRA c’ø-yt W wlm BRA OBYDWN W hwløyt l’d PWN mdy’n Y ‘sm’n QDM nymlwØ 10 YWM øp’n LAWHL OHDWN-yt W mltwm’n l’d PWN dyn Y m’zd (y)sn’n ‘pygwm’n BRA OBYDWN-X W hc’lk Y hwløytdl’n bwn YHWWN-yt W ZK Y zltw (h)øt’n PWN LOYŠE YHWWN-yt.
m¦h Frawardīn r©z ī Hord¦d huø§dar ī zardu (x)øt¦n © w§niøn ud ham-pursiøn ī Ohrmazd xwad¦y ras§d ud d§n ī m¦zd§st¦n az Ohrmazd xwad¦y pad §w-b¦r b§ ئø§d ud warm b§ kun§d ud xwarø§d r¦y pad may¦n ī asm¦n abar n§m-r©z dah r©z øab¦n ab¦z gīr§d ud mard©m¦n r¦y pad d§n ī m¦zd§st¦n ab§-gum¦n b§ kun§d ud haz¦rag ī huø§daran bun baw§d ud ¦n ī zardu (x)øt¦n pad sar baw§d.

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید